જમીનની ફળદ્રુપતા એટલે પાકને જોઈતાં પોષક તત્વો યોગ્ય પ્રમાણમાં અને યોગ્ય સમયે આપવાની જમીનની ક્ષમતા. તે જમીનમાં રહેલાં પોષક તત્વો, સેન્દ્રિય કાર્બન અને pH, અને પોષક તત્વો ઉપલબ્ધ બનાવતા જમીનના જીવો પર આધાર રાખે છે.
પાકને જોઈતાં પોષક તત્વો
- મુખ્ય: નાઇટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), પોટાશ (K)
- ગૌણ: કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ, સલ્ફર
- સૂક્ષ્મ તત્વો: ઝીંક, આયર્ન, બોરોન, મેંગેનીઝ, કોપર, મોલિબ્ડેનમ
સેન્દ્રિય કાર્બન કેમ મહત્વનો છે
સેન્દ્રિય કાર્બન જમીનની ફળદ્રુપતાની સૌથી સારી એક નિશાની છે. તે પોષક તત્વો અને પાણી પકડી રાખે છે, જમીનના જીવોને ખોરાક આપે છે અને જમીનને પોચી રાખે છે. ભારતની ઘણી જમીનમાં હવે સેન્દ્રિય કાર્બન ઓછો આવે છે.
pH કેમ મહત્વનો છે
- મોટા ભાગનાં પોષક તત્વો તટસ્થની નજીકની જમીનમાં છોડ સૌથી સહેલાઈથી લઈ શકે છે
- ક્ષારીય જમીનમાં ઝીંક, આયર્ન અને ફોસ્ફરસ બંધાઈ જાય છે
- એસિડિક જમીનમાં ફોસ્ફરસ અને અમુક સૂક્ષ્મ તત્વો બંધાઈ જાય છે
બંધાયેલાં પોષક તત્વો
જમીનમાં ઘણી વાર ભરપૂર ફોસ્ફરસ, પોટાશ અને ઝીંક હોય છે જે પાક વાપરી શકતો નથી. ફોસ્ફેટ દ્રાવ્ય કરતા, પોટાશ ગતિશીલ કરતા અને ઝીંક દ્રાવ્ય કરતા બેક્ટેરિયા તેને છૂટાં કરવામાં મદદ કરે છે, તેથી જ અમારી જૈવિક ખાતર શ્રેણીમાં PSB, KMB અને ZSB છે.
ગુજરાત બાયો ઓર્ગેનિક્સના સ્થાપક ગફાર લૈયા દ્વારા લખાયેલું, 2006થી ખેડૂતો સાથે કામ કરે છે. જમીન, હવામાન, પાક અને સંભાળ પ્રમાણે પરિણામ દરેક ખેતરમાં અલગ આવે છે. આ સાઇટ પરના ખેડૂતોના અનુભવો તેમના પોતાના છે, પરિણામનું વચન નથી.