જીરાની વાવણીમાં કેટલું બિયારણ, કેટલું અંતર અને પાણી ક્યારે આપવું?

ICAR-NRCSS ની માર્ગદર્શિકા જીરા માટે હેક્ટર દીઠ 10 થી 12 કિલો બિયારણ, 25 સેમીના અંતરે હાર, અને 1.5 સેમીથી વધુ ઊંડું નહીં એમ જણાવે છે. ગુજરાતમાં નવેમ્બરના પહેલા અઠવાડિયામાં અને રાજસ્થાનમાં 15 થી 30 નવેમ્બરમાં વાવો. વાવણી પછી તરત હળવું પિયત આપો, પછી વાવણીના 8 થી 10 દિવસ પછી ફરી આપો.

અપડેટ કર્યું: 2026-11-09

આ પણ જુઓ: જીરું માર્ગદર્શિકા અને Immunity Cumin Special.

જીરામાં ખરાબ શરૂઆત સુધારવાની તક ઓછી મળે છે. ખેતર, બીજ, વાવણીની ઊંડાઈ અને પહેલાં બે પાણી, આ બધું નવેમ્બરમાં નક્કી થાય છે, અને સુકારાનાં કેટલાંક જોખમ આ તબક્કે જ ઊભાં થાય છે. અમે 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરીએ છીએ, અને ગુજરાત-રાજસ્થાનના જીરું ઉગાડનારા અમારી પાસે ખાલી પડેલાં ખેતર અને મરતા છોડની વાત લઈને આવે છે. અમારી જીરું પાક માર્ગદર્શિકા આખી ઋતુ આવરી લે છે. આ પાનું ફક્ત વાવણીના દિવસથી બીજા પિયત સુધીનું છે.

બિયારણનો દર, અંતર અને વાવણીની તારીખ

આંકડા સંસ્થા, પ્રદેશ અને વાવણીની રીત મુજબ જુદા છે.

સ્રોત: ICAR-NRCSS, SDAU જગુદણ અને TNAU. Spices Board પણ હેક્ટર દીઠ 10 થી 12 કિલો, 25 સેમી બાય 10 સેમી અને 1.5 સેમીની ઊંડાઈ મર્યાદા આપે છે.

બિયારણ. હેક્ટર દીઠ 10 થી 12 કિલો એટલે એકર દીઠ આશરે 4 થી 5 કિલો. ફક્ત સલામતી માટે વધારે બિયારણ ન નાખો. જગુદણના લેખકો જીરાને છોડની ગીચતા પ્રત્યે સંવેદનશીલ ગણાવે છે.

ઊંડાઈ. NRCSS અને Spices Board બંને 1.5 સેમીથી વધુ ઊંડું નહીં એમ કહે છે.

અંતર. NRCSS અજમેરમાં જાત RZ-209 ના પ્રયોગમાં 20, 25 અને 30 સેમીની હાર ચકાસાઈ, અને 25 સેમી બાય 10 સેમીથી સૌથી સારું બીજ ઉત્પાદન અને વળતર મળ્યું. જગુદણમાં, ગોરાડુ રેતાળ જમીનમાં 30 સેમીની હારથી 15 સેમીની હાર કે પૂંખીને વાવણી કરતાં વધુ મળ્યું. 25 થી 30 સેમીની હાર એ કામ કરવાનો ગાળો છે. તમારી જમીનને કયું માફક આવે તે તમારી સ્થાનિક કૃષિ યુનિવર્સિટી કે KVK કહી શકે.

તારીખ. ત્રણ ઋતુના જગુદણ પ્રયોગમાં 5 નવેમ્બરે વાવેલા જીરાએ હેક્ટર દીઠ 497 કિલો આપ્યું, અને 20 નવેમ્બરે વાવેલાએ 344 કિલો. લેખકો મોડી વાવણીને ટૂંકા વૃદ્ધિ ગાળા સાથે જોડે છે. એ એક જમીન પરનો એક પ્રયોગ છે, અને તમારું પરિણામ જુદું હશે. પણ ખેતર તૈયાર હોય તો કારણ વગર મોડું ન કરો. જીરું ઉત્પાદનની એક સમીક્ષા પણ કહે છે કે તારીખ એવી રાખવી કે ફૂલ આવવાં ભેજવાળા હવામાનથી દૂર રહે.

વાવણી પહેલાં બીજ માવજત

જે ખેતરમાં સુકારો ન હતો તેનું બીજ વાપરો. TNAU કહે છે કે બીજ ફક્ત રોગમુક્ત પ્લોટમાંથી જ આવવું જોઈએ.

• જૈવિક: સમીક્ષા કિલો બીજ દીઠ 10 ગ્રામ Trichoderma કલ્ચર જણાવે છે.
• રાસાયણિક: આ માર્ગદર્શિકાઓમાં બીજની દવાઓ પણ ગણાવી છે. તમારા રાજ્યની કૃષિ યુનિવર્સિટી કે KVK ની હાલની ભલામણ અનુસરો, અને કોઈ રસાયણ જીવંત કલ્ચર સાથે ભેળવતાં પહેલાં લેબલ જુઓ.
• પલાળવું: એ જ સમીક્ષા કહે છે કે બીજને 8 કલાક પલાળી છાંયે સૂકવવાથી ઉગાવો સુધરે છે. TNAU પણ કહે છે કે પલાળેલું બીજ પૂંખતાં પહેલાં છાંયે સૂકવવું.

પહેલું પિયત: હળવું અને વાવણી પછી તરત

ICAR-NRCSS અને TNAU બંને કહે છે કે પહેલું પિયત વાવણી પછી તરત અપાય, અને TNAU કહે છે કે તે હળવું હોવું જોઈએ. બીજ ફક્ત આશરે 1.5 સેમી ઊંડું હોય છે, તેથી પાણીનો ભારે પ્રવાહ તેને ખસેડી શકે. સમીક્ષા આ જ કારણે આ તબક્કે ભારે પિયત સામે ચેતવે છે.

• નાના ક્યારા બનાવો. TNAU પિયતની નીકો સાથે 4 મીટર બાય 3 મીટરના ક્યારાનું વર્ણન કરે છે.
• પહેલાં દરેક ક્યારો સમતળ કરો, જેથી પાણી એક ખૂણે ન જાય.
• પાણી ધીમે ધીમે આવવા દો, અને ક્યારો છલકાય તે પહેલાં બંધ કરો.
• ખેતરમાં પાણી ભરાઈ રહેવા ન દો.

ક્યારાના છેડે બીજનો ઢગલો, કે પાણી આવવાની જગ્યાએ ખાલી પટ્ટા, એ બતાવી શકે કે પ્રવાહ વધારે પડતો જોરદાર હતો.

બીજું પિયત: વાવણીના 8 થી 10 દિવસ પછી

NRCSS કહે છે કે બીજું પિયત ઉગાવા દરમિયાન, વાવણીના 8 થી 10 દિવસ પછી આપવું. TNAU પહેલા પિયતના 6 થી 10 દિવસ પછી કહે છે. આ ગાળામાં તમે ક્યાં આવો તે જમીન અને હવામાન નક્કી કરે છે. સમીક્ષા નોંધે છે કે રોપા ઘણી વાર 10 થી 12 દિવસ પછી, સામાન્ય રીતે આ બીજા પાણી પછી દેખાય છે, તેથી ગભરાઈને દિવસ 7 પર ખેતર ભરી ન દો.

પોપડો બને તો

પોપડો એટલે જમીનની સપાટી પરનું સિમેન્ટ જેવું સખત પડ. અમે વાંચેલી જીરાની પાક માર્ગદર્શિકાઓમાં તેના માટે કોઈ નિયમ નથી, તેથી આ સલાહ શાકભાજી પાક માટે લખાયેલી University of Minnesota Extension ની છે. તે કહે છે કે ભારે વરસાદ પછી ગરમ, સૂકું હવામાન હોય ત્યારે, અને માટીવાળી, કાંપવાળી અને ગોરાડુ જમીનમાં પોપડો થવાની શક્યતા વધુ છે. ભારે પિયતને પણ અમે એ જ રીતે ગણીએ. રોપા ઊગવાની તૈયારીમાં હોય તો તે સપાટી નરમ કરવા પિયત સૂચવે છે.

જીરા માટે એનો અર્થ છે બીજું પિયત હળવું અને સમયસર આપવું. નાના રોપા બહાર આવતા હોય ત્યારે સાધનથી કપાય નહીં તેની કાળજી રાખો. સમીક્ષા નોંધે છે કે પછીનાં નીંદામણથી પણ પોપડો તૂટે છે. TNAU મુજબ પહેલું નીંદામણ અને ગોડ વાવણીના આશરે 30 થી 40 દિવસ પછી થાય છે. જમીનમાં સેન્દ્રિય પદાર્થ વધુ હોય તો પોપડો બનતો રોકવામાં મદદ મળી શકે, એટલે આવતી ઋતુ પહેલાં જમીનનું સ્વાસ્થ્ય સુધારવા માટે આ એક વધુ કારણ છે.

બીજા પિયત પછી ટેવથી પાણી ન આપો. NRCSS જમીન મુજબ કુલ 4 થી 6 પિયત, 20 થી 25 દિવસના અંતરે જણાવે છે. NRCSS અજમેરના એક પ્રયોગમાં, 18 દિવસના અંતરે ચાર પિયતથી 12 દિવસના અંતરે છ પિયત કરતાં વધુ બીજ મળ્યું. જીરું પાણી ભરાવા પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલ છે.

વાવણીની ભૂલો જે પછીથી સુકારા તરીકે દેખાઈ શકે

સુકારો જમીનજન્ય ફૂગ, Fusarium oxysporum f. sp. cumini થી થાય છે. ટોચ અને પાન નમી પડે છે, અને નાના છોડને સૌથી વધુ અસર થાય છે. Spices Board કહે છે કે રસાયણોથી અસરકારક નિયંત્રણ શક્ય નથી, તેથી વાવણી પહેલાં અને વખતે તમે શું કરો છો તે મહત્ત્વનું છે.

• એ જ ખેતરમાં ફરી. NRCSS અને Spices Board ત્રણ વર્ષની પાક ફેરબદલીની સલાહ આપે છે. Spices Board રાઈ અને બાજરી જેવા બિન-યજમાન પાક પછી સુકારો ઓછો નોંધે છે. જૂનાગઢના એક અભ્યાસમાં જણાયું કે જુવાર કે મકાઈના એક ખરીફ પાકથી એકલાથી સુકારો ઘટ્યો નહીં.
• સુકારાવાળા ટુકડામાંથી બીજ રાખવું. TNAU, NRCSS અને Spices Board બધા તંદુરસ્ત, રોગમુક્ત બીજ માગે છે.
• જાતની અવગણના. Spices Board RZ-223 અને GC-4 ને Fusarium સુકારા સામે સહનશીલ ગણાવે છે. સહનશીલ એટલે રોગમુક્ત નહીં. તમારા પ્રદેશ માટે શું સલાહ છે તે ચકાસો.
• પૂંખીને વાવણી. જગુદણના લેખકો ચેતવે છે કે તેનાથી રોગ અને જીવાતનો ગંભીર હુમલો થઈ શકે.
• નીચાણવાળી જગ્યાએ પાણી ભરાવું. સમીક્ષા કહે છે કે પાણી ભરાવું અને વધુ ભેજ નુકસાનકારક છે. આ ટુકડાનો નિકાલ કરો કે સમતળ કરો.
• કૃમિની અવગણના. Spices Board કહે છે કે સુકારાની ફૂગ પહેલાં મૂળ ગાંઠના કૃમિનો હુમલો થાય તો સુકારો વધુ થાય છે.

જમીનનું કામ પણ મદદ કરી શકે. બે ઋતુના જગુદણ પ્રયોગમાં, વાવણી પહેલાં હેક્ટર દીઠ 2 ટન લીંબોળીના ખોળમાં સુકારો 13.54% હતો, સારવાર વગરના પ્લોટમાં 38.51%. જગુદણના બીજા પ્રયોગમાં, Trichoderma harzianum થી સમૃદ્ધ છાણિયા ખાતરમાં 11.46% સામે 39.41% હતો. જૂનાગઢના અભ્યાસમાં ઉનાળામાં પાતળા પ્લાસ્ટિકથી 15 દિવસ જમીન ઢાંકવાથી સુકારો 44.90% થી ઘટીને 26.27% થયો. આ પરિણામ તમારા ખેતરમાં ફરી ન પણ મળે, અને સોલરાઇઝેશન આવતા ઉનાળાનું કામ છે.

Immunity ક્યાં કામ આવે છે

તમારી વાવણીની તારીખ, જમીનનો પ્રકાર, જાત, પિયતની રીત અને ખેતરનો ફોટો અમને +91 99787 91167 (કૉલ અથવા WhatsApp) પર મોકલો, અને અમે કહીશું કે પહેલાં શું ચકાસવું.

સ્રોત

• વાવેતરની પદ્ધતિઓ: જીરું, Spices Board India
• વધુ આવક માટે ડૉલર કમાતા જીરાના પાકની ખેતી, ICAR-National Research Centre on Seed Spices ના લેખકો, Acta Scientific Agriculture
• જીરાની વૃદ્ધિ, ઉત્પાદન અને અર્થશાસ્ત્ર પર વાવણીના સમય અને અંતરની અસર, SDAU જગુદણ, International Journal of Seed Spices
• HORT 282 વ્યાખ્યાન 06: જીરું, Tamil Nadu Agricultural University
• જીરું: જીરું ઉગાડતા પ્રદેશોમાં અપનાવેલી ઉત્પાદન તકનીક સાથેનો બીજ મસાલા પાક, IntechOpen
• જુદી જુદી પાક ભૂમિતિ સાથે પિયત અને પોષક સ્તરોથી પ્રભાવિત જીરાની વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદન, NRCSS અજમેર, Indian Journal of Horticulture
• જીરાના ઉત્પાદન અને પાણીની ઉત્પાદકતા પર પિયત તકનીકો અને વાવેતર પદ્ધતિઓની અસર, NRCSS અજમેર, International Journal of Seed Spices
• જીરાના સુકારાનું સંકલિત સંચાલન, જૂનાગઢ, Journal of Spices and Aromatic Crops
• જીરાના સુકારાના સંચાલન માટે સેન્દ્રિય સુધારકોનું ખેતર મૂલ્યાંકન, SDAU જગુદણ, International Journal of Seed Spices
• જીરામાં સુકારો કરતી Fusarium oxysporum f. sp. cumini સામે જૈવિક નિયંત્રકોની અસરકારકતા, SDAU જગુદણ, International Journal of Seed Spices
• ખેતરની સ્થિતિમાં જીરાના સુકારા અને મૂળના સડાનું ટકાઉ સંચાલન, SDAU જગુદણ, International Journal of Seed Spices
• જમીનના પોપડાનું સંચાલન, University of Minnesota Extension

લેખક: ગફાર લૈયા, Gujarat Bio Organics ના સ્થાપક, 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરે છે. પરિણામ દરેક ખેતરમાં જમીન, હવામાન, પાક અને વ્યવસ્થા મુજબ જુદાં હોય છે. આ સાઇટ પર ખેડૂતોના અનુભવ તેમના પોતાના અહેવાલ છે, પરિણામનું વચન નથી.