ખેતીમાં સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો: શું છે, કેવી રીતે કામ કરે છે અને કેમ જરૂરી છે

સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો એટલે એવા તત્વો જે પાકને બહુ થોડા પ્રમાણમાં જોઈએ: ઝીંક, આયર્ન, મેંગેનીઝ, કોપર, બોરોન, મોલિબ્ડેનમ, ક્લોરિન અને નિકલ. આ તત્વો એન્ઝાઇમ, હોર્મોન અને એવી ક્રિયાઓ ચાલુ કરે છે જેનાથી પાક નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને પોટાશ વાપરી શકે, હરિતદ્રવ્ય બનાવે, ફૂલ બેસે, ફળ બંધાય અને તણાવ સામે ટકે. કોઈ એકની પણ ઉણપ હોય તો ગમે તેટલું NPK આપો, આખો પાક અટકે છે, અને ભારતના માટી પરીક્ષણ બતાવે છે કે આવી ઉણપ બહુ વ્યાપક છે.

ગફાર લૈયા અને ગુજરાત બાયો ઓર્ગેનિક્સ ટીમ દ્વારા. નવેમ્બર 2026માં અપડેટ.

સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો શું છે?

છોડને 17 જરૂરી પોષક તત્વો જોઈએ. કાર્બન, હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન હવા અને પાણીમાંથી મળે છે. બાકીના જમીનમાંથી મળે છે અને પાકને કેટલા જોઈએ તે પ્રમાણે જૂથમાં વહેંચાય છે. સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો (ટ્રેસ એલિમેન્ટ) એકરે કિલોમાં નહીં પણ ગ્રામમાં જોઈએ, છતાં તેના વગર પાક પોતાનું જીવનચક્ર પૂરું કરી શકતો નથી.

સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો કેવી રીતે કામ કરે છે

• એન્ઝાઇમ ચાલુ કરે છે: ઝીંક, મેંગેનીઝ, કોપર, આયર્ન, મોલિબ્ડેનમ અને નિકલ એવા એન્ઝાઇમનો ભાગ છે અથવા તેને સક્રિય કરે છે, જે વૃદ્ધિ અને ઊર્જા ચલાવે છે.
• હરિતદ્રવ્ય શક્ય બનાવે છે: આયર્ન અને મેંગેનીઝ તે બનાવવા અને પ્રકાશસંશ્લેષણ ચલાવવા જરૂરી છે; મેગ્નેશિયમ તેના કેન્દ્રમાં હોય છે.
• હોર્મોન બનાવે છે: વૃદ્ધિ હોર્મોન ઓક્સિન બનાવવા ઝીંક જરૂરી છે.
• કોષની દીવાલ બનાવે છે: બોરોન અને કેલ્શિયમ દીવાલને જોડી રાખે છે, અને સિલિકોન તેને મજબૂત કરે છે.
• ફૂલને ફળદ્રુપ બનાવે છે: પરાગ અને દાણા બેસવા માટે બોરોન, ઝીંક અને કોપર જરૂરી છે.
• નાઇટ્રોજન વાપરવામાં મદદ કરે છે: મોલિબ્ડેનમ, નિકલ અને સલ્ફર નાઇટ્રોજનને પ્રોટીનમાં ફેરવે છે; મોલિબ્ડેનમ અને કોબાલ્ટ કઠોળ પાકને નાઇટ્રોજન સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે.
• પાકનું રક્ષણ કરે છે: કોપર, મેંગેનીઝ, બોરોન અને સિલિકોન જીવાત અને રોગ સામે પેશીને મજબૂત કરે છે.

એક પછી એક દરેક પોષક તત્વ

*ICAR સર્વેમાં ઉણપવાળા માટીના નમૂનાનો હિસ્સો, છુપી ઉણપ સહિત. મોલિબ્ડેનમ, ક્લોરિન, નિકલ, કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ, સિલિકોન અને કોબાલ્ટ તે સર્વેમાં સામેલ ન હતા.

ભારતની જમીન: ઉણપ બહુ વ્યાપક છે

615 જિલ્લાના 2,42,827 માટીના નમૂનાના ICAR સર્વેમાં, છુપી ઉણપ ગણીને, 58.6% જમીનમાં સલ્ફર, 51.2%માં ઝીંક, 44.7%માં બોરોન, 19.2%માં આયર્ન, 17.4%માં મેંગેનીઝ અને 11.4%માં કોપરની ઉણપ મળી. ઘણાં ખેતરોમાં બે કે ત્રણ તત્વની ઉણપ સાથે હતી, મોટે ભાગે સલ્ફર સાથે ઝીંક, ઝીંક સાથે બોરોન અને સલ્ફર સાથે બોરોન. ક્ષારીય અને ચૂનાવાળી જમીન, ઓછો સેન્દ્રિય પદાર્થ અને વર્ષોથી સલ્ફર કે સૂક્ષ્મ તત્વ વગર યુરિયા, DAP અને MOP વાપરવા એ મુખ્ય કારણો છે.

ભારતની જમીનના આંકડા: Shukla AK, Behera SK અને અન્ય (2021). Deficiency of phyto-available sulphur, zinc, boron, iron, copper and manganese in soils of India. Scientific Reports 11, 19760. 28 રાજ્યોના 615 જિલ્લાના 2,42,827 માટીના નમૂના પર આધારિત. અભ્યાસ વાંચો. આંકડામાં છુપી (latent) ઉણપવાળી જમીન પણ ગણેલી છે.

સામાન્ય રીતો જે મૂળ કારણ ચૂકી જાય છે

• પાન પીળાં પડે ત્યારે વધુ યુરિયા આપવું, જ્યારે સલ્ફર, આયર્ન, ઝીંક કે મેગ્નેશિયમની ઉણપથી આવતી પીળાશ નાઇટ્રોજનથી સુધરતી નથી.
• NPK પાણીમાં દ્રાવ્ય ખાતરને દરેક તકલીફનો ઇલાજ માનવો, જ્યારે મોટા ભાગના ગ્રેડમાં સૂક્ષ્મ તત્વ બહુ ઓછું કે બિલકુલ હોતું નથી.
• પાક નબળો દેખાય ત્યારે જીવાત ન હોય તો પણ જંતુનાશક છાંટવી.
• જે તત્વનું લક્ષણ દેખાય તેની જ સારવાર કરવી, જ્યારે ખરી મર્યાદા બીજું તત્વ, જમીનનો pH કે પાણીની સગવડ હોય.
• વાંચો વધુ યુરિયાથી પીળાં પાન કેમ સુધરતાં નથી અને જંતુનાશક છંટકાવથી પોષણની તકલીફ કેમ દૂર થતી નથી.

સૂક્ષ્મ પોષક ખાતરના પ્રકાર

વધુ વિગત: સૂક્ષ્મ પોષક ખાતરના પ્રકારોની સરખામણી.

સૂક્ષ્મ તત્વની તકલીફ કેવી રીતે ઓળખવી અને ઉકેલવી

• પાન વાંચો: જૂનાં કે નવાં, ભાત અને રંગ.
• જીવાત, રોગ, પાણી અને હવામાનનું કારણ બાકાત કરો.
• સીઝન પહેલાં માટી પરીક્ષણ કરાવો અને બાગાયતમાં પાનનું પરીક્ષણ કરાવો.
• પહેલાં કારણ સુધારો: pH, પાણીનો નિતાર, પિયત અને ખાતરનું સંતુલન.
• જે તત્વની ઉણપ છે તે જમીન, છંટકાવ કે બીજ માવજતથી, યોગ્ય અવસ્થાએ અને યોગ્ય માત્રામાં આપો.
• જમીનમાં સેન્દ્રિય પદાર્થ વધારો જેથી ઉણપ પાછી ન આવે.
• સ્ટેપ બાય સ્ટેપ માર્ગદર્શિકા અનુસરો.

અમારી ભૂમિકા

ગુજરાત બાયો ઓર્ગેનિક્સની શરૂઆત 2006માં એવા ખેડૂતો સાથે થઈ જેમની થાકેલી જમીન નાખેલા ખાતરનું વળતર આપતી ન હતી. આજે કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી સુધીના લાખો ખેડૂતોએ લગભગ દરેક પાકમાં Immunity ઉત્પાદનો વાપર્યાં છે: સોમનાથની આસપાસનાં આંબાવાડિયાંથી હિમાચલ પ્રદેશ અને કાશ્મીરના સફરજનના બગીચા, આસામ અને દાર્જિલિંગના ચાના બગીચા, અને તમિલનાડુ, કર્ણાટક અને કેરળનાં કેળ, નાળિયેર અને એલચીનાં ખેતરો સુધી. જુઓ અમે સેવા આપીએ છીએ તે પાક અને વિસ્તારો. અમારી ટીમ ખેતરોની મુલાકાત લે છે, ખેડૂતો સાથે પાક અને માટીના રિપોર્ટ જુએ છે અને જમીન જે આપી શકે તે પ્રમાણે પાકનો કાર્યક્રમ બનાવે છે. આ વિભાગ એ જ કામનો ભાગ છે: સાદું, કામનું જ્ઞાન, જેથી દરેક ખેડૂત નબળા પાકનું ખરું કારણ શોધી શકે, ખોટી વસ્તુઓ પર ઓછો ખર્ચ કરે અને આવનારી પેઢી માટે વધુ તંદુરસ્ત જમીન છોડે.

માત્રા પાક, જમીન અને ઉત્પાદન પર આધાર રાખે છે, તેથી આ પાનું પદ્ધતિ આપે છે, માત્રા નહીં. માત્રા તમારા માટી પરીક્ષણ રિપોર્ટ, ઉત્પાદનના લેબલ અથવા સ્થાનિક ખેતીવાડી અધિકારી કે KVK પાસેથી લો. જમીન, હવામાન, પાક અને સંભાળ પ્રમાણે પરિણામ દરેક ખેતરમાં અલગ આવે છે. આ સાઇટ પરના ખેડૂતોના અનુભવો તેમના પોતાના છે, પરિણામનું વચન નથી.