પાકમાં મેંગેનીઝ (Mn): ભૂમિકા, ઉણપનાં લક્ષણો અને સુધારો

મેંગેનીઝ એક સૂક્ષ્મ પોષક તત્વ છે જે પાકને પ્રકાશસંશ્લેષણમાં પાણી તોડવા, એન્ઝાઇમ ચાલુ કરવા અને લિગ્નિન બનાવવા જોઈએ, જે રોગ સામે કોષની દીવાલ મજબૂત કરે છે. મેંગેનીઝની ઉણપવાળા પાકમાં નવાં પાનની નસો વચ્ચે ફિક્કા ભાગ અને નસો સાથે પહોળા લીલા પટ્ટા દેખાય, ઘણી વાર નાનાં રાખોડી કે ભૂરાં ટપકાં સાથે. તે હલકી, ક્ષારીય જમીનમાં અને ડાંગર પછીના ઘઉંમાં સામાન્ય છે.

ગફાર લૈયા અને ગુજરાત બાયો ઓર્ગેનિક્સ ટીમ દ્વારા. નવેમ્બર 2026માં અપડેટ.

છોડમાં મેંગેનીઝ શું કરે છે

• પ્રકાશસંશ્લેષણમાં પાણી તોડીને ઓક્સિજન છોડે છે; તેના વગર પ્રકાશસંશ્લેષણ ધીમું પડે છે.
• ઊર્જા, નાઇટ્રોજનના ઉપયોગ અને વૃદ્ધિ માટે એન્ઝાઇમ ચાલુ કરે છે.
• લિગ્નિન બનાવવામાં મદદ કરે છે, જે ફૂગના હુમલા સામે કોષની દીવાલ અને મૂળ મજબૂત કરે છે.
• મૂળની વૃદ્ધિ અને બીજ બનવામાં મદદ કરે છે.

છોડમાં મેંગેનીઝ કેવી રીતે હેરફેર કરે છે

મેંગેનીઝ છોડની અંદર ઓછું હેરફેર કરે છે, તેથી ઉણપ પહેલાં નવાં અને વચ્ચેનાં પાન પર દેખાય છે.

મેંગેનીઝની ઉણપનાં લક્ષણો

• નવાં અને વચ્ચેનાં પાનની નસો વચ્ચે આછા લીલાથી પીળા ભાગ, અને નસો સાથે પહોળા લીલા પટ્ટા.
• ફિક્કા ભાગ પર નાનાં રાખોડી, ભૂરાં કે સુકાયેલાં ટપકાં.
• નબળા, ઢીલા છોડ જે બપોરે થાકેલા દેખાય.
• ઘઉં અને ઓટમાં પાન પર રાખોડી લીટીઓ કે ટપકાં.
• દાણા ઓછા ભરાય.

પાક પ્રમાણે

વધુ પાક અને મળતાં આવતાં લક્ષણો: પાક પ્રમાણે મેંગેનીઝની ઉણપનાં લક્ષણો.

ક્યાં અને કેમ થાય છે

ભારતમાં બે લાખથી વધુ માટીના નમૂનાના ICAR સર્વેમાં, છુપી ઉણપ ગણીને, 17.4% જમીનમાં મેંગેનીઝની ઉણપ મળી.

• હલકી, રેતાળ, ક્ષારીય જમીન.
• છૂટા ચૂનાવાળી જમીન.
• ડાંગર પછીના ઘઉં, જ્યારે જમીન સુકાય અને મેંગેનીઝ અનુપલબ્ધ બને.
• ઓછા સેન્દ્રિય પદાર્થવાળી જમીન.
• વધુ પડતો ચૂનો નાખેલી એસિડિક જમીન.
• ઠંડા હવામાનમાં સૂકી, સારી હવાવાળી જમીન.

બીજાં પોષક તત્વો સાથે કેવી રીતે કામ કરે છે

• ઊંચો pH અને ચૂનો મેંગેનીઝની ઉપલબ્ધતા ઘટાડે છે.
• આયર્ન અને મેંગેનીઝ હરીફાઈ કરે છે: વધુ આયર્ન મેંગેનીઝનું શોષણ ઘટાડી શકે, અને ઊલટું પણ.
• બહુ વધારે મેગ્નેશિયમ કે કેલ્શિયમ મેંગેનીઝનું શોષણ ઘટાડી શકે.
• એસિડિક જમીનમાં મેંગેનીઝ ઝેરી સ્તર સુધી વધી શકે.
• જુઓ પોષક તત્વોની પરસ્પર અસર.

ધ્યાન ન રાખીએ તો શું થાય

• પ્રકાશસંશ્લેષણ ધીમું અને વૃદ્ધિ નબળી.
• ધાન્ય પાકમાં દાણા ઓછા ભરાય અને દાણાનું વજન ઓછું.
• નબળી કોષ દીવાલ, તેથી પાક પર ફૂગના રોગ વધુ લાગે.
• NPK પૂરતું હોય તો પણ ઓછો ઉતારો.
• જુઓ ધ્યાન ન રાખેલી ઉણપથી થતું આખું નુકસાન.

કેવી રીતે પાકું કરવું

• નવાં અને વચ્ચેનાં પાન પર નસો સાથે પહોળા લીલા પટ્ટાવાળા ફિક્કા ભાગ અને નાનાં ટપકાં જુઓ.
• આયર્ન (બારીક લીલી નસની જાળી, ટપકાં નહીં) અને મેગ્નેશિયમ (જૂનાં પાન) સાથે સરખાવો.
• DTPA મેંગેનીઝ માટી પરીક્ષણ માગો; યોગ્ય અવસ્થાએ પાનનું પરીક્ષણ પાકું કરે.
• નાની પટ્ટીમાં છંટકાવ કરો અને એક-બે અઠવાડિયા પછી સરખાવો.

કેવી રીતે સુધારવું

• મેંગેનીઝ સલ્ફેટ કે ચીલેટેડ મેંગેનીઝનો છંટકાવ સૌથી ઝડપી સુધારો આપે છે.
• ક્ષારીય જમીનમાં જમીનમાં આપવું ઓછું કામ કરે છે કારણ કે મેંગેનીઝ ફરી બંધાઈ જાય છે.
• હલકી જમીનમાં ફરી છંટકાવ જરૂરી બની શકે.
• સેન્દ્રિય પદાર્થ વધારવાથી મેંગેનીઝ ઉપલબ્ધ રહે છે.
• માત્રા તમારા માટી પરીક્ષણ રિપોર્ટ, ઉત્પાદનના લેબલ અથવા ખેતીવાડી અધિકારી પાસેથી લો.

મેંગેનીઝ વધારે પડે તો

• મેંગેનીઝની ઝેરી અસર એસિડિક અને પાણી ભરાયેલી જમીનમાં થાય છે.
• લક્ષણો: જૂનાં પાન પર ભૂરાં ટપકાં, કરચલીવાળાં પાન અને કપાસમાં ક્રિંકલ લીફ.
• એસિડિક જમીનમાં ચૂનો આપવાથી સામાન્ય રીતે સુધરી જાય છે.

માત્રા પાક, જમીન અને ઉત્પાદન પર આધાર રાખે છે, તેથી આ પાનું પદ્ધતિ આપે છે, માત્રા નહીં. માત્રા તમારા માટી પરીક્ષણ રિપોર્ટ, ઉત્પાદનના લેબલ અથવા સ્થાનિક ખેતીવાડી અધિકારી કે KVK પાસેથી લો. જમીન, હવામાન, પાક અને સંભાળ પ્રમાણે પરિણામ દરેક ખેતરમાં અલગ આવે છે. આ સાઇટ પરના ખેડૂતોના અનુભવો તેમના પોતાના છે, પરિણામનું વચન નથી.