પાકમાં ઝીંક (Zn): ભૂમિકા, ઉણપનાં લક્ષણો અને સુધારો

ઝીંક એક સૂક્ષ્મ પોષક તત્વ છે જે પાકને વૃદ્ધિ હોર્મોન (ઓક્સિન), સોથી વધુ એન્ઝાઇમ, હરિતદ્રવ્ય અને તંદુરસ્ત પરાગ માટે જોઈએ. ઝીંકની ઉણપવાળા પાકમાં નવાં પાન નાનાં, સાંકડાં અને ફિક્કાં હોય, ગાંઠ વચ્ચે અંતર ટૂંકું હોય અને ફૂટ કે ફૂલ ઓછાં આવે. ભારતની જમીનમાં સૌથી સામાન્ય ઉણપ ઝીંકની છે, ખાસ કરીને ક્ષારીય, ચૂનાવાળી અને ઓછા સેન્દ્રિય પદાર્થવાળાં ખેતરોમાં.

ગફાર લૈયા અને ગુજરાત બાયો ઓર્ગેનિક્સ ટીમ દ્વારા. નવેમ્બર 2026માં અપડેટ.

છોડમાં ઝીંક શું કરે છે

• છોડને ઓક્સિન બનાવવામાં મદદ કરે છે, જે હોર્મોન કોષની વૃદ્ધિ અને પાનનું સામાન્ય કદ ચલાવે છે.
• ઊર્જા, પ્રોટીન બનાવવા અને શર્કરાના ઉપયોગ માટે ઘણા એન્ઝાઇમ ચાલુ કરે છે.
• હરિતદ્રવ્ય બનાવવા જરૂરી, જેથી પાન લીલું રહે.
• કોષની પટલ તંદુરસ્ત રાખે છે, જેથી મૂળ પોષક તત્વો પકડી રાખે અને તણાવ સામે ટકે.
• પરાગ અને બીજ બનવામાં મદદ કરે છે, તેથી ફૂલ અને દાણા ભરાવાના સમયે મહત્વનું છે.

છોડમાં ઝીંક કેવી રીતે હેરફેર કરે છે

ઝીંક છોડની અંદર થોડું જ હેરફેર કરે છે, તેથી ઉણપ પહેલાં નવાં અને વચ્ચેનાં પાન પર દેખાય છે. એક વાર ઝીંકની ઉણપમાં પાન બની જાય પછી તે સુધરતું નથી; સુધારા પછીની નવી વૃદ્ધિ જ સામાન્ય દેખાય છે.

ઝીંકની ઉણપનાં લક્ષણો

• નવાં પાનની નસો વચ્ચે ફિક્કાં કે પીળાં ધાબાં, જ્યારે નસો લીલી રહે.
• નાનાં, સાંકડાં પાન, ઘણી વાર ટોચ પર ઝૂમખામાં (નાનાં પાન કે ગુચ્છ).
• ગાંઠ વચ્ચે ટૂંકું અંતર, તેથી છોડ ઠીંગણો અને ઝાડી જેવો દેખાય.
• રોપણી પછી થોડાં અઠવાડિયામાં ડાંગરનાં જૂનાં પાન પર કાટ જેવાં ભૂરાં ટપકાં.
• મકાઈનાં નવાં પાનમાં વચ્ચેની નસની બંને બાજુ સફેદ કે ફિક્કો પટ્ટો.
• ફૂલ અને પાકવામાં મોડું, દાણા ઓછા ભરાય.

પાક પ્રમાણે

વધુ પાક અને મળતાં આવતાં લક્ષણો: પાક પ્રમાણે ઝીંકની ઉણપનાં લક્ષણો.

ક્યાં અને કેમ થાય છે

ભારતમાં બે લાખથી વધુ માટીના નમૂનાના ICAR સર્વેમાં, છુપી ઉણપ ગણીને, 51.2% જમીનમાં ઝીંકની ઉણપ મળી.

• ક્ષારીય અને ચૂનાવાળી જમીન, જે સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના મોટા ભાગમાં સામાન્ય છે.
• ઓછા સેન્દ્રિય પદાર્થવાળી જમીન.
• જમીન સમતળ કરતી વખતે ઉપરની માટી કાઢી નાખી હોય તેવાં ખેતરો.
• DAP જેવાં ફોસ્ફેટ ખાતરનો વધુ અને વારંવાર ઉપયોગ.
• પાણી ભરેલી ડાંગરની જમીન.
• સીઝનની શરૂઆતમાં ઠંડું, ભેજવાળું હવામાન, જે મૂળનું શોષણ ધીમું કરે.
• રેતાળ જમીન જેમાં શરૂઆતથી જ ઝીંક ઓછું હોય.

બીજાં પોષક તત્વો સાથે કેવી રીતે કામ કરે છે

• વધુ ફોસ્ફરસ ઝીંકનું શોષણ ઘટાડી શકે, તેથી વધુ DAPવાળાં ખેતરોમાં ઘણી વાર ઝીંકની ઉણપ દેખાય છે.
• ઊંચા pH અને ચૂનાવાળી જમીનમાં ઝીંક ઓછું ઉપલબ્ધ બને છે.
• બહુ વધારે ઝીંક આયર્નનું શોષણ ઘટાડી શકે.
• નાઇટ્રોજન પાકની ઝીંકની જરૂર વધારે છે, તેથી સારા પોષણવાળા પાકમાં ઝીંકની ઉણપ વહેલી દેખાય છે.
• જુઓ પોષક તત્વોની પરસ્પર અસર.

ધ્યાન ન રાખીએ તો શું થાય

• ઠીંગણા છોડ અને ઓછી ફૂટ કે ડાળીઓ.
• મોડાં અને નબળાં ફૂલ, ફળ અને દાણા ઓછા બેસે.
• NPK આપ્યું હોય તો પણ દાણાનું વજન ઓછું અને ઉતારો નબળો.
• ઓછા ઝીંકવાળા દાણા અને ચારો, જે ખાનારા લોકો અને પશુઓ માટે મહત્વનું છે.
• જુઓ ધ્યાન ન રાખેલી ઉણપથી થતું આખું નુકસાન.

કેવી રીતે પાકું કરવું

• પહેલાં સૌથી નવાં પાન જુઓ: નાનાં, સાંકડાં, ફિક્કાં પાન ઝીંક તરફ ઇશારો કરે છે.
• જીવાત, વાયરસ અને નીંદણનાશકનો ઝાપટો બાકાત કરો, જે મળતાં આવતાં દેખાઈ શકે.
• DTPA ઝીંક માટી પરીક્ષણ માગો, જે સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ પરીક્ષણનો ભાગ છે.
• યોગ્ય અવસ્થાએ પાનનું પરીક્ષણ પાકે ખરેખર શું લીધું તે પાકું કરે છે.
• નાની પટ્ટીમાં છંટકાવ કરો અને એક-બે અઠવાડિયા પછી નવી વૃદ્ધિ સરખાવો.

કેવી રીતે સુધારવું

• ઉણપવાળાં ખેતરોમાં વાવણી પહેલાં કે વાવણી વખતે ઝીંક સલ્ફેટ જમીનમાં આપો. તેને ફોસ્ફેટ ખાતર સાથે એક જ થેલી કે ટાંકીમાં ન ભેળવો.
• ઊભા પાક પર નવી વૃદ્ધિ ઝડપથી સુધારવા ઝીંક સલ્ફેટ કે ચીલેટેડ ઝીંકનો છંટકાવ.
• જ્યાં મળે ત્યાં ઝીંક કોટેડ યુરિયા કે ઝીંકયુક્ત ખાતર.
• જે પાકમાં તમારું ખેતીવાડી ખાતું સલાહ આપે ત્યાં બીજ કે ધરુના મૂળને ડુબાડવા.
• જમીનમાં પહેલેથી બંધાયેલું ઝીંક છૂટું કરવા અને ઉપલબ્ધ રાખવા ઝીંક દ્રાવ્ય કરતા બેક્ટેરિયા અને છાણિયું ખાતર.
• માત્રા તમારા માટી પરીક્ષણ રિપોર્ટ, ઉત્પાદનના લેબલ અથવા ખેતીવાડી અધિકારી પાસેથી લો.

ઝીંક વધારે પડે તો

• ખેતરોમાં ઝીંક વધારે પડવું ભાગ્યે જ બને છે. ઔદ્યોગિક કચરા પાસે કે વારંવાર ભારે માત્રા પછી થઈ શકે.
• વધારે ઝીંક આયર્નની ઉણપ લાવી શકે, જે પીળાં નવાં પાન રૂપે દેખાય.

માત્રા પાક, જમીન અને ઉત્પાદન પર આધાર રાખે છે, તેથી આ પાનું પદ્ધતિ આપે છે, માત્રા નહીં. માત્રા તમારા માટી પરીક્ષણ રિપોર્ટ, ઉત્પાદનના લેબલ અથવા સ્થાનિક ખેતીવાડી અધિકારી કે KVK પાસેથી લો. જમીન, હવામાન, પાક અને સંભાળ પ્રમાણે પરિણામ દરેક ખેતરમાં અલગ આવે છે. આ સાઇટ પરના ખેડૂતોના અનુભવો તેમના પોતાના છે, પરિણામનું વચન નથી.