પાકમાં બોરોન (B): ભૂમિકા, ઉણપનાં લક્ષણો અને સુધારો

બોરોન એક સૂક્ષ્મ પોષક તત્વ છે જે પાકને કોષની દીવાલ બનાવવા, ટોચથી વધવા અને ખાસ કરીને પરાગ ઊગે અને વધે તે માટે જોઈએ, જેથી ફૂલમાંથી ફળ અને બીજ બેસે. બોરોનની ઉણપવાળા પાકમાં વધતી ટોચ મરી જાય, નવાં પાન જાડાં અને બરડ થાય, ફૂલ અને ફળ ખરે, ફળ ફાટે કે બેડોળ થાય અને થડ પોલું થાય. બોરોન ઓછું અને વધારે વચ્ચેનો ગાળો સાંકડો છે, તેથી કાળજીથી આપવું જોઈએ.

ગફાર લૈયા અને ગુજરાત બાયો ઓર્ગેનિક્સ ટીમ દ્વારા. નવેમ્બર 2026માં અપડેટ.

છોડમાં બોરોન શું કરે છે

• કોષની દીવાલ બનાવે અને જોડી રાખે છે, ખાસ કરીને વધતી ટોચ અને નાનાં ફળમાં.
• પરાગ ઊગે અને વધે તે માટે જરૂરી, જેથી ફૂલમાંથી ફળ અને બીજ બેસે.
• શર્કરાને ફૂલ, ફળ અને મૂળ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.
• કોષની દીવાલમાં કેલ્શિયમ સાથે કામ કરે છે; બોરોનની ઉણપ કેલ્શિયમની તકલીફ જેવી દેખાઈ શકે.
• મૂળની ટોચની વૃદ્ધિ અને કઠોળમાં મૂળગાંઠ બનવામાં મદદ કરે છે.

છોડમાં બોરોન કેવી રીતે હેરફેર કરે છે

મોટા ભાગના પાકમાં બોરોન છોડની અંદર ગયા પછી ઓછું હેરફેર કરે છે, તેથી વધતી ટોચ, ફૂલ અને ફળ પર ઉણપ પહેલાં દેખાય છે. એક મોટી માત્રા કરતાં આખી સીઝન સતત પુરવઠો વધુ મહત્વનો છે.

બોરોનની ઉણપનાં લક્ષણો

• વધતી ટોચ મરી જાય, પછી ઘણી બાજુની ડૂંખ ફૂટે (ઝાડી જેવી ટોચ).
• નવાં પાન જાડાં, બરડ, વળેલાં કે બેડોળ.
• ગાંઠ વચ્ચે ટૂંકું અંતર; પોલું કે ફાટેલું થડ.
• ફૂલ અને નાનાં ફળ ખરે; ફળ અને બીજ ઓછાં બેસે.
• ફાટેલાં, ખરબચડાં કે બેડોળ ફળ; દ્રાક્ષમાં મણકાનું કદ અસમાન.
• મગફળીના દાણા અને અમુક કંદ પાકમાં પોલો ગર (હોલો હાર્ટ).

પાક પ્રમાણે

વધુ પાક અને મળતાં આવતાં લક્ષણો: પાક પ્રમાણે બોરોનની ઉણપનાં લક્ષણો.

ક્યાં અને કેમ થાય છે

ભારતમાં બે લાખથી વધુ માટીના નમૂનાના ICAR સર્વેમાં, છુપી ઉણપ ગણીને, 44.7% જમીનમાં બોરોનની ઉણપ મળી.

• રેતાળ, હલકી જમીન જ્યાં વરસાદ સાથે બોરોન ધોવાઈ જાય છે.
• ચૂનાવાળી અને ક્ષારીય જમીન.
• ઓછા સેન્દ્રિય પદાર્થવાળી જમીન.
• સૂકા ગાળા, કારણ કે બોરોન જમીનના પાણી સાથે મૂળ સુધી પહોંચે છે.
• વધુ વરસાદવાળા વિસ્તારો.
• વધુ જરૂરવાળા પાક: કપાસ, મગફળી, સૂર્યમુખી, ફ્લાવર, આંબો, નાળિયેર, દાડમ.

બીજાં પોષક તત્વો સાથે કેવી રીતે કામ કરે છે

• બોરોન અને કેલ્શિયમ કોષની દીવાલમાં સાથે કામ કરે છે; બોરોનની ઉણપ કેલ્શિયમને તેનું કામ કરતાં રોકે છે, તેથી ફળની તકલીફો કેલ્શિયમની ઉણપ જેવી દેખાઈ શકે.
• વધુ ચૂનો અને બહુ વધારે કેલ્શિયમ બોરોનનું શોષણ ઘટાડી શકે.
• જમીનમાં પૂરતું બોરોન હોય તો પણ સૂકી જમીન તેનું શોષણ ઘટાડે છે.
• જુઓ પોષક તત્વોની પરસ્પર અસર.

ધ્યાન ન રાખીએ તો શું થાય

• ફૂલ અને નાનાં ફળ ખરે, તેથી ભરપૂર ફૂલ છતાં ફળ ઓછાં.
• ફાટેલાં અને બેડોળ ફળ, બજારમાં ઓછો ભાવ.
• પોલા દાણા અને બીજ ઓછાં ભરાય.
• મૂળની ટોચ નબળી, તેથી પાક પાણી અને પોષક તત્વો ઓછાં સારી રીતે વાપરે.
• જુઓ ધ્યાન ન રાખેલી ઉણપથી થતું આખું નુકસાન.

કેવી રીતે પાકું કરવું

• ફક્ત પાન નહીં, વધતી ટોચ, ફૂલ અને નાનાં ફળ પર નજર રાખો.
• પોલું થડ અને ફાટેલાં ફળ તપાસો.
• ગરમ પાણીમાં દ્રાવ્ય બોરોનનું માટી પરીક્ષણ માગો; પાનનું પરીક્ષણ પાકું કરે.
• સલામત ગાળો સાંકડો હોવાથી વારંવાર આપતાં પહેલાં પરીક્ષણ કરાવો.

કેવી રીતે સુધારવું

• માટી પરીક્ષણમાં ઉણપ દેખાય ત્યાં બોરોન આપો, ફળપાકમાં ફૂલ પહેલાં અને ખેતીપાકમાં વાવણી વખતે.
• ફૂલ પહેલાં અને ફૂલ અવસ્થાએ દ્રાવ્ય બોરોન ઉત્પાદનનો છંટકાવ ફળ બેસવામાં મદદ કરે છે.
• ફક્ત લેબલ પરની કે ખેતીવાડી અધિકારીએ કહેલી માત્રા જ વાપરો; 'સલામતી માટે' કદી બમણી ન કરો.
• પરીક્ષણ વગર દરેક પાકમાં દરેક સીઝનમાં બોરોન ન આપો.
• જમીનમાં ભેજ એકસરખો રાખો જેથી બોરોન મૂળ સુધી પહોંચે.
• સેન્દ્રિય પદાર્થ બોરોનને મૂળના વિસ્તારમાં પકડી રાખવામાં મદદ કરે છે.

બોરોન વધારે પડે તો

• વધારે બોરોન પાનની કિનારી અને ટોચ બાળે છે, જૂનાં પાનથી શરૂ થઈને, પછી પાન મરી જાય છે.
• પૂરતું અને વધારે વચ્ચેનો ગાળો સાંકડો છે, ખાસ કરીને કઠોળ અને અમુક ધાન્ય પાક જેવા સંવેદનશીલ પાકમાં.
• વધુ બોરોનવાળું પિયતનું પાણી પણ ઝેરી અસર કરી શકે.

માત્રા પાક, જમીન અને ઉત્પાદન પર આધાર રાખે છે, તેથી આ પાનું પદ્ધતિ આપે છે, માત્રા નહીં. માત્રા તમારા માટી પરીક્ષણ રિપોર્ટ, ઉત્પાદનના લેબલ અથવા સ્થાનિક ખેતીવાડી અધિકારી કે KVK પાસેથી લો. જમીન, હવામાન, પાક અને સંભાળ પ્રમાણે પરિણામ દરેક ખેતરમાં અલગ આવે છે. આ સાઇટ પરના ખેડૂતોના અનુભવો તેમના પોતાના છે, પરિણામનું વચન નથી.