પાકમાં મોલિબ્ડેનમ (Mo): ભૂમિકા, ઉણપનાં લક્ષણો અને સુધારો

મોલિબ્ડેનમ એક સૂક્ષ્મ પોષક તત્વ છે જે પાકને બહુ થોડા પ્રમાણમાં નાઇટ્રેટને પ્રોટીનમાં ફેરવવા અને કઠોળમાં મૂળગાંઠના જીવાણુ હવામાંથી નાઇટ્રોજન સ્થિર કરે તે માટે જોઈએ. મોલિબ્ડેનમની ઉણપવાળો પાક નાઇટ્રોજનની ભૂખવાળો દેખાય છે: ફિક્કાં જૂનાં પાન, બળેલી કે કટોરા જેવી વળેલી પાનની કિનારી, કઠોળમાં નબળી મૂળગાંઠ અને ફ્લાવરમાં સાંકડાં 'વ્હીપટેલ' પાન. મોટા ભાગનાં સૂક્ષ્મ તત્વોથી ઊલટું, તે એસિડિક જમીનમાં સૌથી ઓછું ઉપલબ્ધ હોય છે.

ગફાર લૈયા અને ગુજરાત બાયો ઓર્ગેનિક્સ ટીમ દ્વારા. નવેમ્બર 2026માં અપડેટ.

છોડમાં મોલિબ્ડેનમ શું કરે છે

• જમીનમાંથી લીધેલા નાઇટ્રેટને એવા સ્વરૂપમાં ફેરવતા એન્ઝાઇમનો ભાગ જેમાંથી છોડ પ્રોટીન બનાવી શકે.
• કઠોળમાં નાઇટ્રોજન સ્થિર કરવા મૂળગાંઠના જીવાણુ જે એન્ઝાઇમ વાપરે છે તેનો ભાગ.
• છોડને ફોસ્ફરસ અને આયર્ન વાપરવામાં મદદ કરે છે.
• અમુક પાકમાં પરાગ અને બીજના વિકાસ માટે જરૂરી.

છોડમાં મોલિબ્ડેનમ કેવી રીતે હેરફેર કરે છે

મોલિબ્ડેનમ છોડની અંદર ઠીકઠાક હેરફેર કરે છે, તેથી ઉણપ ઘણી વાર પહેલાં જૂનાં અને વચ્ચેનાં પાન પર દેખાય છે, નાઇટ્રોજનની ઉણપ જેવી.

મોલિબ્ડેનમની ઉણપનાં લક્ષણો

• નાઇટ્રોજનની ઉણપ જેવાં ફિક્કાં પીળાં-લીલાં જૂનાં પાન, જે યુરિયાથી સુધરતાં નથી.
• પાનની કિનારી બળેલી, વીંટળાયેલી કે ઉપર તરફ કટોરા જેવી વળેલી.
• કઠોળમાં થોડી, નાની, ફિક્કી મૂળગાંઠ.
• ફ્લાવર અને કોબીમાં સાંકડાં પટ્ટી જેવાં પાન (વ્હીપટેલ) અને નબળાં દડા.
• કઠોળમાં ફૂલ અને બીજ ઓછાં બેસે.

પાક પ્રમાણે

વધુ પાક અને મળતાં આવતાં લક્ષણો: પાક પ્રમાણે મોલિબ્ડેનમની ઉણપનાં લક્ષણો.

ક્યાં અને કેમ થાય છે

• એસિડિક જમીન, જ્યાં મોલિબ્ડેનમ મજબૂત બંધાયેલું રહે છે; આ ઝીંક, આયર્ન અને મેંગેનીઝથી ઊલટું છે.
• બહુ ઘસાયેલી, ધોવાયેલી જમીન.
• આયર્ન અને એલ્યુમિનિયમ ઓક્સાઇડ વધુ હોય તેવી જમીન.
• સલ્ફેટ ખાતરનો વધુ ઉપયોગ, જે મોલિબ્ડેનમના શોષણ સાથે હરીફાઈ કરી શકે.

બીજાં પોષક તત્વો સાથે કેવી રીતે કામ કરે છે

• એસિડિક જમીનમાં ચૂનાથી pH વધારવાથી સામાન્ય રીતે મોલિબ્ડેનમ છૂટું થાય છે.
• સલ્ફેટ શોષણ માટે મોલિબ્ડેનમ સાથે હરીફાઈ કરે છે.
• ફોસ્ફરસ મોલિબ્ડેનમનું શોષણ સુધારી શકે.
• મોલિબ્ડેનમની ઉણપ નાઇટ્રોજનની ઉણપ વધુ ખરાબ કરે છે, કારણ કે નાઇટ્રેટ વપરાતો નથી.
• જુઓ પોષક તત્વોની પરસ્પર અસર.

ધ્યાન ન રાખીએ તો શું થાય

• કઠોળ ઓછો નાઇટ્રોજન સ્થિર કરે, તેથી વધુ ખાતર જોઈએ અને આગલા પાક માટે ઓછું બચે.
• નાઇટ્રેટ પ્રોટીન બનવાને બદલે પાનમાં જમા થાય છે.
• ફૂલ, શીંગ અને બીજ ઓછાં બેસે.
• ઓછો ઉતારો જે યુરિયાથી સુધરતો નથી.
• જુઓ ધ્યાન ન રાખેલી ઉણપથી થતું આખું નુકસાન.

કેવી રીતે પાકું કરવું

• કઠોળ નાઇટ્રોજનની ભૂખવાળો દેખાય અને મૂળગાંઠ થોડી કે ફિક્કી હોય, અથવા યુરિયાથી ફાયદો ન થાય ત્યારે મોલિબ્ડેનમની શંકા કરો.
• છોડ ઉખાડીને મૂળગાંઠ તપાસો: તંદુરસ્ત ગાંઠ અંદરથી ગુલાબી હોય છે.
• જમીનનો pH તપાસો: એસિડિક જમીનમાં જોખમ છે.
• પાનનું પરીક્ષણ પાકું કરે છે; મોલિબ્ડેનમનું માટી પરીક્ષણ ઓછું થાય છે.

કેવી રીતે સુધારવું

• મોલિબ્ડેનમ ક્ષારથી બીજ માવજત, ઘણી વાર રાઇઝોબિયમ કલ્ચર સાથે, સામાન્ય અને સૌથી સસ્તી રીત છે.
• ઝડપી સુધારા માટે ઊભા પાક પર છંટકાવ.
• એસિડિક જમીનમાં ચૂનો આપવાથી ઉપલબ્ધતા સુધરે છે.
• બહુ થોડું પ્રમાણ જ જોઈએ. માત્રા લેબલ કે ખેતીવાડી અધિકારી પાસેથી લો.

મોલિબ્ડેનમ વધારે પડે તો

• છોડ વધારે મોલિબ્ડેનમ સહન કરી લે છે, પણ પશુઓ નહીં.
• બહુ વધુ મોલિબ્ડેનમવાળો ચારો ઢોરમાં કોપરની ઉણપ લાવી શકે (મોલિબ્ડેનોસિસ).
• ચારા પાકમાં વધારે પડતું ન આપો.

માત્રા પાક, જમીન અને ઉત્પાદન પર આધાર રાખે છે, તેથી આ પાનું પદ્ધતિ આપે છે, માત્રા નહીં. માત્રા તમારા માટી પરીક્ષણ રિપોર્ટ, ઉત્પાદનના લેબલ અથવા સ્થાનિક ખેતીવાડી અધિકારી કે KVK પાસેથી લો. જમીન, હવામાન, પાક અને સંભાળ પ્રમાણે પરિણામ દરેક ખેતરમાં અલગ આવે છે. આ સાઇટ પરના ખેડૂતોના અનુભવો તેમના પોતાના છે, પરિણામનું વચન નથી.