હિમ એક જ રાતમાં બટાટા અને જીરું બાળી શકે છે: શું કરવું

હિમની ચેતવણી પછી શિયાળાની સાફ, શાંત સાંજે રાત પહેલાં હળવું પિયત આપો. નાના છોડને ઘાસ કે કોથળાથી ઢાંકો. ઊંડું પિયત અને વધારાનું ખાતર ટાળો. હિમથી બટાટા, જીરું અને નાના બગીચામાં છોડના કોષો થીજી શકે છે. બીજી સવારે, કંઈ પણ ખેડતાં કે છટણી કરતાં પહેલાં નુકસાન તપાસો.

અપડેટ કર્યું: 2026-11-09

આ પણ જુઓ: બટાટા માર્ગદર્શિકા અને Immunity Potato Special.

એક ઠંડી રાત કેમ મહત્ત્વની હોઈ શકે

હિમ ફક્ત પહાડોની સમસ્યા નથી. ડિસેમ્બર 2021 માં રાષ્ટ્રીય પાક હવામાન બુલેટિનમાં સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ તથા પંજાબના છૂટાછવાયા વિસ્તારોમાં જમીન પર હિમની ચેતવણી હતી. ડિસેમ્બર 2025 માં IMD ના જયપુર કેન્દ્રે, સીકર જિલ્લાના કોષ્ટકમાં, જીરું અને નવા વિકસેલા બગીચા માટે "હિમને કારણે છોડના કોષો થીજી જવા" ને જોખમ તરીકે નોંધ્યું હતું.

આ માર્ગદર્શિકાના ત્રણ પાકને જુદા જુદા સમયે જોખમ હોય છે:

• બટાટા: ICAR-CPRI નું જાતોનું બુલેટિન ઉત્તર-પશ્ચિમ અને ઉત્તર-મધ્ય મેદાનોમાં શરદ ઋતુના પાકના પાછલા તબક્કામાં હિમને ચિંતાનો વિષય ગણાવે છે. 2002-03 ની ભારે શીત લહેરમાં ICAR ના અહેવાલે આગ્રાની આસપાસ બટાટામાં 25% નુકસાન નોંધ્યું. એ એક વિસ્તારનું એક ખરાબ વર્ષ હતું, પણ જોખમ કેટલું મોટું હોઈ શકે તે બતાવે છે.
• જીરું: જોધપુરના ICAR વૈજ્ઞાનિકો લખે છે કે ફૂલ આવવાં અને ફળ બેસવાના સમયે હિમથી ગંભીર નુકસાન થઈ શકે. અમારા જીરું પાના મુજબ એ તબક્કો વાવણીના આશરે 6 થી 10 અઠવાડિયા પછી હોય છે.
• નાના બગીચા: એ જ ICAR અહેવાલમાં મોટા છોડ કરતાં નાના છોડમાં, અને ખેતરના નીચાણવાળા ભાગમાં વધુ નુકસાન જણાયું.

હિમની રાત આવે છે તે કેવી રીતે જાણવું

પહેલાં આગાહી વાપરો, પછી સાંજે તમારું પોતાનું ખેતર જુઓ.

• ચેતવણી જુઓ. મેઘદૂત અને મૌસમ એપ જિલ્લાની હવામાન ચેતવણી આપે છે. કૃષિ હવામાન એકમો દર મંગળવાર અને શુક્રવારે જિલ્લા સલાહ બહાર પાડે છે, અને તે SMS થી પણ જાય છે. "ground frost" (જમીન પર હિમ) કે "cold wave" (શીત લહેર) શબ્દો જુઓ.
• એ જ દિવસે ફરી જુઓ. IMD કહે છે કે આગાહીનો સમય જેટલો લાંબો, ચોકસાઈ એટલી ઘટે. પાંચ દિવસ પહેલાં આપેલી ચેતવણી બદલાઈ શકે.
• આકાશ જુઓ અને પવન અનુભવો. ICAR નો અહેવાલ કહે છે કે વિકિરણ હિમ શાંત, સાફ રાતે પડે છે. ખૂબ ઓછો ભેજ અને વરસાદ ન હોવો જોખમ વધારે છે.
• તમારી એપ ઝાકળબિંદુ બતાવે તો વાંચો. ICAR નો અહેવાલ ઑસ્ટ્રેલિયાના વિક્ટોરિયાનો નિયમ ટાંકે છે: ઝાકળબિંદુ 6°C થી નીચે હોય ત્યારે હિમ શક્ય છે અને 0°C થી નીચે હોય ત્યારે સંભવિત છે. આ ભારતીય નિયમ નથી, તેથી ફક્ત માર્ગદર્શન તરીકે વાપરો.
• તમારો ઠંડો ખૂણો જાણો. FAO ની હિમ માર્ગદર્શિકા કહે છે કે નીચાણવાળી જગ્યા વધુ ઠંડી હોય છે અને ત્યાં વધુ નુકસાન થાય છે, અને એક જ ખેતર માટેની આગાહી સામાન્ય રીતે મળતી નથી. બાકીનું ખેતર ન થીજે ત્યારે પણ તમારો નીચાણવાળો ખૂણો થીજી શકે.

અંધારા પહેલાં: પાણી આપો, પણ હળવું

આ સ્રોતોમાં પાણીની વાત વારંવાર આવે છે.

• IMD જયપુર કહે છે કે રાત પહેલાં હળવું પિયત ખેતરની સપાટી ગરમ રાખે છે અને હિમની શક્યતા ઘટાડે છે. તે એ પણ કહે છે કે બહુ ઊંડું પિયત ન આપવું.
• ICAR નો અહેવાલ પાણી ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં હળવાં અને વારંવાર પિયતની સલાહ આપે છે.
• અમદાવાદ જિલ્લાની આકસ્મિક યોજના પણ શીત લહેર માટે એવી જ સલાહ આપે છે: ઓછી ઊંડાઈનું વારંવાર પિયત.
• બટાટા માટે, Indian Farming ના એક લેખમાં નોંધ છે કે નીક પિયતથી હિમનું નુકસાન મોટા પ્રમાણમાં રોકી શકાય છે.
• FAO સમજાવે છે કે આ કેમ કામ કરે છે. સૂકી જમીનમાં હવાની જગ્યા વધુ હોય છે અને તે ઓછી ગરમી સંઘરે છે. તે કહે છે કે હિમના ઘણા સમય પહેલાં સૂકી જમીન ભીની કરો, જેથી તડકો તેને ગરમ કરી શકે. તેથી બની શકે તો દિવસે પિયત આપો, છેલ્લી ઘડીએ નહીં.

જીરા માટે વધારે કાળજી. તેને ભીની જમીન ગમતી નથી, અને ICAR ની એક માર્ગદર્શિકા કહે છે કે ભેજવાળા, વાદળછાયા હવામાનમાં તેની ઝાળ વધે છે. પાણી હળવું રાખો, અને ખરેખર હિમની ચેતવણી હોય ત્યારે જ પિયત આપો, દરેક ઠંડી સાંજે નહીં.

ફુવારા ખાસ વાત છે. FAO કહે છે કે હિમની રાતે ફુવારા શરૂ કર્યા પછી તે અટક્યા વગર ચાલવા જોઈએ, અને હાથથી ખસેડાતા સેટ બંધ કરીને ખસેડવા નહીં. પવનવાળા હવામાનમાં બહુ ઓછું પાણી ફુવારા વગરની સ્થિતિ કરતાં વધુ નુકસાન કરી શકે. આખી રાત સેટ ચાલુ ન રાખી શકો તો રાતે શરૂ જ ન કરો. IMD જયપુરની સલાહ જુદી છે: સૂર્ય ઊગે ત્યારે હિમ ઓગાળવા હળવો છંટકાવ.

નાના બગીચા: ઢાંકણ અને ભેજવાળાં મૂળ

• SKRAU બીકાનેરની સલાહ, જે બીકાનેર જિલ્લા માટે લખાઈ છે, કહે છે કે નવા છોડને મુંજ ઘાસ, કોથળા કે ઊન સિવાયની બીજી સ્થાનિક વસ્તુથી ઢાંકો.
• ICAR નો અહેવાલ કહે છે કે નર્સરી અને નાના ફળ છોડ માટે પ્લાસ્ટિક કે ઘાસનું ઢાંકણ વાપરો, અને સૂર્યપ્રકાશ માટે દક્ષિણ-પૂર્વ બાજુ ખુલ્લી રાખો.
• The Tribune ના અહેવાલ મુજબ PAU ના નિષ્ણાતો મૂળની આસપાસની જમીન ભીની રાખવાની સલાહ આપે છે, કારણ કે ભેજવાળી જમીન વધુ ગરમ રહે છે.
• લાંબા ગાળા માટે, ICAR શીત લહેરવાળા વિસ્તારોમાં બગીચાની આસપાસ પવન અવરોધક રાખવાની સલાહ આપે છે.

મલ્ચ વિશે સ્રોતો એકમત નથી. ICAR કહે છે કે સેન્દ્રિય મલ્ચ જમીનને ઠંડીથી રક્ષણ આપે છે. FAO કહે છે કે વનસ્પતિનું મલ્ચ ગરમીને જમીનમાં ઊતરતી રોકે છે અને કળી ફૂટ્યા પછી બાગાયતી પાકોમાં હિમનું જોખમ વધારી શકે છે. PAU ની મલ્ચ વાપરવાની સલાહ નરમ શાકભાજી માટે છે. જોખમવાળા બગીચામાં ઝાડ નીચે જાડું મલ્ચ પાથરતાં પહેલાં તમારા KVK ને પૂછો. બગીચાની સંભાળ વિશે વધુ માહિતી અમારા ફળ બગીચા પેજ પર છે.

ધુમાડો અને છંટકાવ: પહેલાં આ વાંચો

ભારતની સલાહોમાં ધુમાડાનો ઉલ્લેખ છે. IMD Jaipur કહે છે કે સૂર્યોદય પહેલાં ખેતરના શેઢે સૂકા ઘાસ કે કચરાનો ધીમો ધુમાડો કરવો. ICAR ના અહેવાલ અને અમદાવાદની યોજનામાં પણ તેનો ઉલ્લેખ છે. પરંતુ FAO સ્પષ્ટ કહે છે કે ધુમાડાથી ફાયદો થતો નથી, હવા પ્રદૂષિત થાય છે અને તે ટાળવો જોઈએ. એટલે ધુમાડા પર આધાર ન રાખો. પહેલાં પાણી અને ઢાંકણનું કામ કરો. છતાં ધુમાડો કરો તો આગ નાની રાખો, તેના પર નજર રાખો અને સૂકા પાકથી દૂર રાખો.

રાજસ્થાનની કેટલીક સલાહોમાં 0.1% સલ્ફ્યુરિક એસિડના છંટકાવનો પણ ઉલ્લેખ છે: બિકાનેર જિલ્લામાં ખેતરના પાકો અને બગીચાઓ માટે SKRAU Bikaner, અને સીકર જિલ્લા માટે IMD Jaipur નું કોષ્ટક, જેમાં જીરું અને નવા બગીચા આવે છે. બટાટા આ યાદીમાં નથી. આ એસિડ છે. યાદદાસ્તના આધારે તેનું મિશ્રણ ન બનાવો. તમારા પાક માટે તમારું KVK સલાહ આપે અને સલામત રીતે વાપરવાની રીત બતાવે, તો જ તેનો ઉપયોગ કરો.

બીજા દિવસે સવારે

• સૂર્ય ઊગે ત્યારે, IMD Jaipur ની સલાહ છે કે શક્ય હોય તો પાણીનો હળવો છંટકાવ કરીને હિમ ઓગાળો.
• ઉતાવળમાં પાક ખેડી ન નાખો. બટાટાના એક પ્રયોગમાં 60 દિવસના પાકનાં 60 થી 70% પાન હિમથી નુકસાન પામ્યાં, અને જે પ્લોટમાં છંટકાવ નહોતો થયો ત્યાં પણ કંદ મળ્યા. છંટકાવવાળા પ્લોટમાં ઉત્પાદન વધુ મળ્યું, પણ એ એક જ પ્રયોગ છે, નક્કી નુસખો નથી. તમારો પાક તેનાથી સારો કે નબળો રહી શકે.
• નુકસાન જુઓ. ICAR ના અહેવાલ મુજબ ઠંડીથી અસર પામેલા છોડ પર પાણીથી ભીંજાયેલાં પાન કે નરમ ડાઘ દેખાય છે. ફળઝાડમાં પાન મરી જવાં, પાન વળી જવાં, ડાળીઓ સુકાવી અને છાલમાં તિરાડ પડવી એવાં ચિહ્નો જણાવ્યાં છે.
• વધારાનું ખાતર ન આપો. IMD Jaipur કહે છે કે વધુ પડતું ન વાપરવું. FAO કહે છે કે હિમ પહેલાં નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ વૃદ્ધિને વેગ આપે છે અને છોડને વધુ સહેલાઈથી નુકસાન થઈ શકે છે.
• હમણાં બગીચામાં છાંટણી ન કરો. ICAR ના અહેવાલ મુજબ હિમથી નુકસાન પામેલા ભાગોની છાંટણી ફેબ્રુઆરીના અંતે કે માર્ચની શરૂઆતમાં કરવી, અને પાણી ઉપલબ્ધ હોય તો પછી તરત પિયત આપવું. કાપેલા છેડાનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું તે તમારા KVK ને પૂછો, અને ખાતર આપતાં પહેલાં જમીન ચકાસણી કરાવો.
• જીરુંમાં ચરમી (બ્લાઇટ) પર નજર રાખો. SKRAU Bikaner વાદળછાયા વાતાવરણમાં ચરમીની ચેતવણી આપે છે. કોઈ પણ છંટકાવ માટે તમારી રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટી કે KVK ની હાલની ભલામણ અનુસરો.
• આગાહી ફરી જુઓ. બીજી રાતે ફરી હિમ પડી શકે, એટલે આયોજન તૈયાર રાખો.

તમારા બટાટાના પ્લોટમાં વારંવાર હિમ લાગતું હોય તો તેની નોંધ રાખો અને આવતી સીઝનનું આયોજન કરો. CPRI મેદાની વિસ્તારો માટે હિમ સહનશક્તિને જરૂરિયાત ગણાવે છે, અને તમારા વિસ્તારને કઈ જાતો માફક આવે તે તમારું KVK કહી શકે. પાકની બાકીની સંભાળ અમારા બટાટા પેજ પર છે.

અમે 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરીએ છીએ, અને GIDC Shihor, ભાવનગર ખાતેના અમારા પોતાના પ્લાન્ટમાં બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટ બનાવીએ છીએ. હિમની રાતે અમારું કોઈ ઉત્પાદન ખેતરને ગરમ કરી શકતું નથી. એ કામ પાણી, ઢાંકણ અને સમયસૂચકતાએ જ કરવું પડે.

તમારા પાકને હિમ લાગ્યું હોય તો પાકનું નામ, તેની ઉંમર, તમારો જિલ્લો અને નુકસાનનો સ્પષ્ટ ફોટો +91 99787 91167 (કૉલ કે WhatsApp) પર મોકલો. અમારી ટીમ તમને કહેશે કે પહેલાં શું તપાસવું.

સ્રોત

• FAO: હિમ સામે રક્ષણ, મૂળભૂત બાબતો, અમલ અને અર્થશાસ્ત્ર, ભાગ 1, પ્રકરણ 2
• ICAR-CRIDA: 2002-03 ની શીત લહેર, ખેતી પર અસર
• IMD Jaipur Agromet: અસર આધારિત આગાહી, 25 ડિસેમ્બર 2025
• પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય (PIB): કૃષિ હવામાન સલાહ અને મેઘદૂત, માર્ચ 2025
• IMD: અખિલ ભારતીય હવામાન સારાંશ અને આગાહી બુલેટિન, 30 ડિસેમ્બર 2024
• AICRPAM-CRIDA: દૈનિક પાક હવામાન માહિતી, 16 ડિસેમ્બર 2021
• ICAR-CPRI: ટેક્નિકલ બુલેટિન 78, ભારતની બટાટાની જાતો અને તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
• Indian Farming: બટાટા પર હિમની અસર અને તેનું વ્યવસ્થાપન
• Potato Journal: વૃદ્ધિ નિયંત્રકો દ્વારા હિમ લાગેલા બટાટાના પાકની પુનઃસ્થાપના
• International Journal of Seed Spices: જીરુંના રોગો, ICAR-CAZRI જોધપુર, 2025
• ICAR-IISR: જીરું, સારી ખેતી પદ્ધતિઓ, 2019
• SKRAU Bikaner ગ્રામીણ કૃષિ મોસમ સેવા સલાહ, 10 જાન્યુઆરી 2025
• SKRAU Bikaner ગ્રામીણ કૃષિ મોસમ સેવા સલાહ, 28 જાન્યુઆરી 2025
• The Tribune: હિમ સામે લડવા PAU ના નિષ્ણાતોની ખેડૂતોને સલાહ, જાન્યુઆરી 2023
• કૃષિ આકસ્મિક યોજના, અમદાવાદ જિલ્લો (ICAR-CRIDA)

લેખક: ગફાર લૈયા, Gujarat Bio Organics ના સ્થાપક, 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરે છે. પરિણામ દરેક ખેતરમાં જમીન, હવામાન, પાક અને વ્યવસ્થા મુજબ જુદાં હોય છે. આ સાઇટ પર ખેડૂતોના અનુભવ તેમના પોતાના અહેવાલ છે, પરિણામનું વચન નથી.