પાકની કઈ અવસ્થાએ દરિયાઈ શેવાળનો અર્ક છાંટવો?

અખતરાઓમાં દરિયાઈ શેવાળના છંટકાવ રોપ, વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ, ફૂલ આવવાંની શરૂઆત અને પૂર્ણ ફૂલ અવસ્થાએ, અને ગરમી કે સૂકા ગાળા પહેલાં ચકાસાયા છે. ખેતર પરના સૌથી વધુ પુરાવા ફૂલ આવવાંની શરૂઆત માટે છે, અને અવસ્થાઓની સરખામણી કરતા અખતરા ઓછા છે. દિવસના સૌથી ગરમ કલાકો ટાળો. વધુ કડક દ્રાવણથી ઘણી વાર વધારે ફાયદો ન થયો અને ક્યારેક નુકસાન થયું, એટલે પેકેટ પર લખેલી માત્રા અનુસરો.

અપડેટ કર્યું: 2026-11-09

આ પણ જુઓ: Plant Science Series અને Immunity શ્રેણી.

દરિયાઈ શેવાળ વિશેની મોટા ભાગની સલાહ એક જ વાક્યમાં હોય છે: ફૂલ આવવાં ટાણે છાંટો. સંશોધન તેના કરતાં વધુ ઉપયોગી છે, અને વધુ સાવચેત પણ. તે બતાવે છે કે કઈ અવસ્થાઓ ચકાસાઈ, કેટલી વાર, અને ક્યાં વધુ કડક છંટકાવથી વધારે ફાયદો ન થયો. તે એ પણ બતાવે છે કે હજી ઘણું ચકાસાયું નથી.

અભ્યાસોમાં શું ચકાસાયું, અવસ્થા પ્રમાણે

આ પરિણામો ચોક્કસ અર્ક અને ચોક્કસ સ્થળનાં છે. મધ્યમ ગુણનો અર્થ એ છે કે કામ ઠીક ઠીક સારું છે, એવો નહીં કે તમારા ખેતરમાં પણ એવું જ થશે. પરિણામ વિસ્તાર, જમીન અને જાત પ્રમાણે બદલાય છે. અમે વાંચેલા કોઈ અખતરા કેરી પર નહોતા, એટલે હાલના ફૂલ આવવાં પહેલાંના સમય માટે અહીં કોઈ સીધો પુરાવો નથી.

રોપ અને શરૂઆતની વૃદ્ધિ

ઉત્તર-પૂર્વ હિમાલયમાં મકાઈના એક અખતરામાં, 5% Kappaphycus રસમાં 24 કલાક પલાળેલા બીજનું અંકુરણ 94% રહ્યું, જ્યારે પાણીમાં પલાળેલા બીજનું 83%. બ્રાઝિલના ગ્રીનહાઉસના એક અભ્યાસમાં પપૈયાના રોપ પર વાવણી પછી 12 કે 20 દિવસથી દર અઠવાડિયે છંટકાવ કરાયો. આ અવસ્થાએ છંટકાવની સાંદ્રતા ખૂબ મહત્ત્વની છે, જે આગળ બતાવ્યું છે.

વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ

એ જ મકાઈના અખતરામાં વાવણી પછી 25, 50 અને 75 દિવસે છંટકાવ કરાયા. CSMCRI, ભાવનગર ખાતે એક રવી મોસમમાં કુંડામાં ઉગાડેલી મકાઈ પર 5મા, 10મા અને 15મા પાનની અવસ્થાએ છંટકાવ કરાયા. પશ્ચિમ બંગાળના તરાઈ વિસ્તારમાં ઘઉં પર બે રવી મોસમમાં, બીજ માવજત સાથે ફૂટ અને ડૂંડી અવસ્થાએ બે છંટકાવથી પ્રતિ ચોરસ મીટર ડૂંડાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ મળ્યાં. એટલે આ ત્રણ અખતરામાં પહેલો છંટકાવ પાક સ્થિર થયા પછી થયો, અને પછીના છંટકાવ વૃદ્ધિની આગળની અવસ્થાઓએ થયા.

ફૂલ આવવાં પહેલાં અને ફળ બેસતી વખતે

ઇટાલીમાં ટામેટાં પર ત્રણ છંટકાવ કરાયા: પહેલો ફૂલનો ઝૂમખો દેખાય ત્યારે, પહેલું ફૂલ ખીલે ત્યારે, અને પાંચ કે વધુ ઝૂમખામાં ફૂલ હોય ત્યારે. ક્લાઇમેટ ચેમ્બર, ગ્રીનહાઉસ અને ખુલ્લા ખેતરમાં ફળનું ઉત્પાદન વધ્યું. પહેલા છંટકાવ કરતાં બીજા અને ત્રીજા પછી જનીન ફેરફારો વધુ વ્યાપક હતા, જેને લેખકો સંચિત અસર ગણે છે.

બલ્ગેરિયામાં મરચાં અને રીંગણ પર, ખુલ્લા ખેતરમાં બે વર્ષ સુધી, ફૂલ આવવાંની શરૂઆતમાં અને પૂર્ણ ફૂલ વખતે બે છંટકાવથી ઉત્પાદન વધુ મળ્યું, મુખ્યત્વે છોડદીઠ ફળ વધવાથી. આ અભ્યાસમાં બીજી અવસ્થાઓ કે માત્રાઓની સરખામણી કરાઈ નથી. એટલે તે એવું બતાવતો નથી કે ફૂલ આવવાંનો સમય બીજા કોઈ સમય કરતાં વધુ સારો છે.

બ્રાઝિલમાં ગાલા સફરજન પર પૂર્ણ ફૂલ વખતે એક છંટકાવનું પરિણામ ઓછું સ્પષ્ટ રહ્યું. પહેલી મોસમમાં ફળ બેસવાનું છંટકાવ વગરનાં ઝાડ કરતાં આશરે 7% વધુ હતું. બીજી મોસમમાં દરિયાઈ શેવાળના છંટકાવની ફળ બેસવા પર કોઈ અસર ન થઈ. તમારાં ફૂલ ખરતાં હોય તો પહેલાં મૂળભૂત બાબતો તપાસો, જેમાં ફૂલ આવવાં ટાણે બોરોન પણ આવે.

ગરમી કે સૂકા ગાળા પહેલાં

સમય અંગેનો સૌથી સ્પષ્ટ અભ્યાસ ગ્રોથ ચેમ્બરમાં ટામેટાંનો એક અખતરો છે. નાની ફૂલ કળીઓવાળા ઠીંગણાં ટામેટાંના છોડ પર 14 દિવસની ગરમી (દિવસે 31 અંશ અને રાત્રે 24) પહેલાં 3 દિવસે અને ફરી તેના પછી છંટકાવ કરાયો. છંટકાવ વગરના છોડમાં ગરમીથી જીવંત પરાગ 80% ઘટ્યા, અને બંને અર્કથી તે વધ્યા. ગરમ આલ્કલાઇન પ્રક્રિયાથી બનેલા ફક્ત એક અર્કથી ફળની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે વધી. હળવી નીચા તાપમાનની પ્રક્રિયાથી બનેલા અર્કથી ન વધી. એટલે પ્રક્રિયાથી પરિણામ બદલાઈ શકે, અને વેચનાર કહે તેવું જ હંમેશાં ન થાય. ગરમી વગર બેમાંથી કોઈ અર્કથી ફળની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો ન થયો.

દુષ્કાળ પરનું કામ પણ આ જ દિશા બતાવે છે. ગ્રોથ ચેમ્બરમાં સોયાબીન પર વાવણીથી અઠવાડિયામાં બે વાર પોષણ સાથે અર્ક અપાયો, પછી પાણી બંધ કરાયું. તણાવ પહેલાં જનીનમાં કોઈ ફરક ન દેખાયો, તણાવ શરૂ થયા પછી જ દેખાયો. બલ્ગેરિયાના ગ્રીનહાઉસમાં ટામેટાં પર ફૂલ આવવાં દરમિયાન 10 થી 12 દિવસના અંતરે ત્રણ છંટકાવની પૂરા પિયતમાં મર્યાદિત અસર રહી, જ્યારે ઓછા પિયતમાં કેટલીક માવજતોથી ઉત્પાદન વધુ મળ્યું. ફૂલ આવવાંના સમયે છંટકાવવાળા ઠીંગણાં ટામેટાંના એક અભ્યાસમાં પણ દુષ્કાળ સહનશીલતા વધુ સારી નોંધાઈ.

વ્યવહારુ તારણ: ધારેલા તણાવ પહેલાં છંટકાવ કરો, અને સરળ મોસમમાં ઝાઝી આશા ન રાખો.

કેટલી વાર, અને દિવસના કયા સમયે

આ અખતરાઓમાં છંટકાવ વચ્ચેનો ગાળો પપૈયાના રોપમાં દર અઠવાડિયાથી મકાઈમાં 25 દિવસ સુધીનો હતો. છંટકાવના અંતરની સીધી સરખામણી કરતો કોઈ અખતરો અમને મળ્યો નથી, એટલે કોઈ અંતર સાબિત નથી. મકાઈના અખતરામાં ચોખ્ખી આવક ફક્ત 25 અને 50 દિવસના બે છંટકાવ સુધી નોંધપાત્ર રીતે વધી. ત્રીજા છંટકાવથી ચોખ્ખી આવકમાં આગળ નોંધપાત્ર વધારો ન થયો.

દિવસના સમય અંગે પુરાવા ઓછા છે. અમે વાંચેલાં કોઈ પેપરમાં સવાર અને સાંજની સરખામણી નથી. બલ્ગેરિયાનો અખતરો ફક્ત એટલું કહે છે કે પાન બળે નહીં તે માટે છંટકાવ દિવસના સૌથી ગરમ સમયથી દૂર રખાયા. આ એક જ સ્પષ્ટ નિયમ અમે કહી શકીએ: સૌથી ગરમ કલાકો ટાળો.

વધુ કડક છંટકાવનું પરિણામ ખરાબ કેમ આવી શકે

અમે વાંચેલા અભ્યાસોમાં આ વલણ વારંવાર દેખાયું, જોકે દરેક માપમાં નહીં.

• મકાઈનાં બીજ. ઉત્તર-પૂર્વ હિમાલયના અખતરામાં 15% રસથી અંકુરણ ઘટીને 75% થયું, જે પાણીમાં પલાળેલા બીજના 83% કરતાં ઓછું છે. 10% રસથી મૂળની લંબાઈ પાણીમાં પલાળેલા બીજ કરતાં ઓછી થઈ.
• કુંડામાં મકાઈ. ભાવનગર ખાતે સૌથી સારો પ્રતિભાવ સામાન્ય રીતે બે માત્રામાંથી ઓછી માત્રાએ મળ્યો, અને Sargassum ની સૌથી વધુ માત્રા છંટકાવ વગરના જેવી જ રહી.
• ટામેટાં. ઇટાલીમાં ખુલ્લા ખેતરમાં માત્રા બમણી કરવાથી ઉત્પાદન વધુ ન મળ્યું: કંટ્રોલ કરતાં 35% અને 36% વધુ.
• સફરજન. બ્રાઝિલમાં પહેલી મોસમમાં 0.3% થી 0.6% કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ ઉત્પાદન મળ્યું.
• પપૈયાના રોપ. ગ્રીનહાઉસના એક અભ્યાસમાં વૃદ્ધિનાં કેટલાંક માપ મધ્યમ માત્રાએ સૌથી વધુ રહ્યાં, અને એક અર્કમાં મધ્યમ તાપમાને માત્રા વધતાં મૂળનું વજન ઘટ્યું. શ્રેષ્ઠ માત્રા તાપમાન પ્રમાણે પણ બદલાઈ.
• કુંડામાં સ્નેપડ્રેગન. કુંડાની માટીમાં અર્ક ભેળવેલા ગ્લાસહાઉસના એક અભ્યાસમાં શ્રેષ્ઠ દર ગાળાના નીચલા છેડે મળ્યો, અને તેની બહાર નુકસાનકારક અસર જોવા મળી.

આ અભ્યાસોએ અસર માપી છે. કારણ નક્કી કર્યું નથી. ઉપરના આંકડા એ રસ અને અર્ક માટેના છે. રસની સાંદ્રતા અને ઉત્પાદનની સાંદ્રતા એક નથી, એટલે તેની નકલ ન કરો. માત્રાનો અર્થ એક ઉત્પાદન માટે તેની પોતાની સાંદ્રતા પ્રમાણે જ હોય. GIDC શિહોર, ભાવનગર ખાતેના અમારા પ્લાન્ટના દરિયાઈ શેવાળ ઉત્પાદનો માટે, અને બીજા કોઈ પણ ઉત્પાદન માટે, પેકેટ પર લખેલી માત્રા અનુસરો.

તમારા ખેતરમાં શું કરવું

• પહેલાં કામ નક્કી કરો: શરૂઆતની વૃદ્ધિ, ફૂલ આવવાં, કે આવનારો તણાવ. એ અવસ્થા માટે છંટકાવ કરો, ટેવથી નહીં.
• ફૂલ આવવાં ટાણે ગરમી કે સૂકા ગાળાની આગાહી હોય તો, ચેમ્બરના અખતરાની જેમ, છંટકાવ થોડા દિવસ અગાઉ ગોઠવો.
• દિવસના સૌથી ગરમ ભાગ સિવાયના કલાકોમાં જ છંટકાવ કરો.
• એ જ ખાતર અને પાણીવાળી એક પટ્ટી છંટકાવ વગર રાખો, અને કાપણી વખતે સરખામણી કરો.
• દરેક છંટકાવની તારીખ, અવસ્થા અને હવામાન લખી રાખો.

શું ન કરવું

• વધારે ફાયદાની આશાએ પેકેટ પર લખેલાથી વધુ માત્રા ન વાપરો.
• બીજ કે નાના રોપ પર કડક દ્રાવણ ન વાપરો.
• અગાઉના છંટકાવથી ફાયદો થયો કે નહીં તે તપાસ્યા વગર ત્રીજો કે ચોથો છંટકાવ ન કરો.
• દરિયાઈ શેવાળ છાંટો છો એટલે ખાતર કે પિયત ઘટાડશો નહીં.

આ તત્ત્વો છોડની અંદર કેવી રીતે કામ કરે છે તે વિશે વધુ જાણવા અમારી વનસ્પતિ વિજ્ઞાન શ્રેણી વાંચો.

સમય અંગે ખાતરી ન હોય તો તમારો પાક, તેની હાલની અવસ્થા, તમારો જિલ્લો અને હવામાનની આગાહી, ઉત્પાદનના લેબલના ફોટા સાથે +91 99787 91167 (કૉલ અથવા WhatsApp) અથવા sales@gujaratbio.com પર મોકલો.

સ્રોત

• Layek અને અન્ય (2016). ઉત્તર-પૂર્વ હિમાલયમાં મકાઈના ઉગાવા, વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદકતા પર શેવાળના રસની અસર. Indian Journal of Agronomy 61(3)
• વાઘેલા અને અન્ય (2023). લાલ અને ભૂરી શેવાળના ઓછી પ્રક્રિયાવાળા મિશ્રણો પર મકાઈનો પ્રતિસાદ (CSMCRI). Frontiers in Plant Science 14
• Tanmayi et al. (2024). પશ્ચિમ બંગાળના તરાઈ વિસ્તારમાં ઘઉં પર બીજ માવજત અને દરિયાઈ શેવાળના અર્કના પાન પરના છંટકાવની અસર. Journal of Cereal Research 16(3)
• Baghdadi et al. (2022). નિયંત્રિત અને ખેતરની પરિસ્થિતિમાં બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટ પર છોડના પ્રતિભાવનો ડ્યુઅલ-ઓમિક્સ અભ્યાસ. Frontiers in Plant Science 13
• Staykov et al. (2025). દરિયાઈ શેવાળ બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટથી ટકાઉ ખેતી: બે વર્ષના અભ્યાસમાં મરચાં અને રીંગણના ઉત્પાદનમાં વધારો. Frontiers in Plant Science 16
• Ascophyllum nodosum ના દરિયાઈ શેવાળ અર્ક અને થિડિયાઝુરોનથી માવજત કરેલાં ગાલા સફરજનનાં ઝાડમાં ફળ બેસવાં અને ઉત્પાદન (2019), SciELO Brazil
• Carmody et al. (2020). Ascophyllum nodosum અર્ક બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટની પ્રક્રિયા અને ટામેટાંમાં ફળ બેસતી વખતે ગરમી સહનશીલતા પર તેની અસર. Frontiers in Plant Science 11
• Kanojia et al. (2024). ટામેટાંના ફળ ઉત્પાદન અને દુષ્કાળ સહનશીલતા પર દરિયાઈ શેવાળ બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટની શારીરિક અને આણ્વિક અસરોનો અભ્યાસ. Plant Stress 14 (DOAJ રેકોર્ડ)
• Tringovska et al. (2026). ગ્રીનહાઉસ ટામેટાંમાં ઓછા પિયત હેઠળ ઉત્પાદન અને ગુણવત્તાનો સંબંધ: દરિયાઈ શેવાળ બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટની અસર. Frontiers in Plant Science 17
• Shukla et al. (2017). તણાવ પ્રતિભાવ જનીનોના નિયમનથી દરિયાઈ શેવાળ અર્ક સોયાબીનની દુષ્કાળ સહનશીલતા સુધારે છે. AoB Plants 10(1)
• Ferreira et al. (2025). પપૈયાના રોપમાં Ascophyllum nodosum બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટથી ઊંચા તાપમાનની અસરમાં ઘટાડો. Plants 14(3):317
• Yuan and Dickinson (2024). બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટના ઉપયોગની જટિલ આંતરક્રિયા. Plants 13(16):2188

લેખક: ગફાર લૈયા, Gujarat Bio Organics ના સ્થાપક, 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરે છે. પરિણામ દરેક ખેતરમાં જમીન, હવામાન, પાક અને વ્યવસ્થા મુજબ જુદાં હોય છે. આ સાઇટ પર ખેડૂતોના અનુભવ તેમના પોતાના અહેવાલ છે, પરિણામનું વચન નથી.