હળવી અને કઠોર રીતે દરિયાઈ શેવાળનો અર્ક: તમારા છોડ સુધી શું પહોંચે છે

અર્ક કાઢવાની રીત નક્કી કરે છે કે શું આખું રહે, શું તૂટે અને કયાં નવાં સંયોજનો બને. સમીક્ષાઓ જણાવે છે કે આલ્કલી અને ગરમી શેવાળની લાંબી શર્કરાને કાપે છે અને હોર્મોન જેવા કેટલાક અણુઓને તોડી શકે છે, જ્યારે પાણી આધારિત અર્કમાં હોર્મોન જેવી સક્રિયતા વધુ હોવાનું નોંધાયું છે. પ્રયોગોમાં કઠોર રીત હંમેશાં નબળી સાબિત થતી નથી, એટલે દરેક વેચનાર પાસેથી પ્રજાતિ, રીત, pH અને બેચ રિપોર્ટ માગો.

અપડેટ કર્યું: 2026-11-09

આ પણ જુઓ: Plant Science Series અને Immunity શ્રેણી.

બે બોટલ પર "દરિયાઈ શેવાળનો અર્ક" લખેલું હોય, છતાં અંદરનાં પ્રવાહી ઘણાં જુદાં હોઈ શકે. શેવાળ કદાચ એક જ હોય. ફરક એ છે કે દરિયાકિનારાથી બોટલ સુધીમાં તેની સાથે શું કરવામાં આવ્યું. આ પગલું પેક પર ભાગ્યે જ લખાય છે, એટલે સંશોધકોએ તેના વિશે શું લખ્યું છે અને તમે શું પૂછી શકો તે અહીં આપ્યું છે.

અર્ક કાઢતી વખતે શું કરવું પડે

શેવાળ પોતાની અંદરનાં તત્ત્વો સહેલાઈથી છોડતી નથી. ભૂરી શેવાળની મુખ્ય શર્કરા આલ્જિનેટ છોડમાં પાણીમાં ન ઓગળતા ક્ષાર રૂપે હોય છે, અને 2025 ની એક સમીક્ષા તેના અર્કને આલ્કલાઇન પરિસ્થિતિ સાથે જોડે છે. એટલે ઉત્પાદકો તત્ત્વો બહાર કાઢવા રસાયણ, ગરમી, દબાણ કે મશીનનો ઉપયોગ કરે છે.

આમાં એક બાબતના બદલામાં બીજી બાબત જતી કરવી પડે છે. એક સમીક્ષા કહે છે કે રીત શેવાળની જટિલ રચનાને પહોંચી વળે અને સક્રિય અણુઓને અકબંધ પણ રાખે એવી હોવી જોઈએ. વધુ કઠોર પરિસ્થિતિ વધુ તત્ત્વો બહાર કાઢી શકે. તે બહાર આવતા તત્ત્વોને બદલી પણ શકે.

મુખ્ય રીતો સરળ શબ્દોમાં

કોષ્ટકના સ્રોતો: Ascophyllum સમીક્ષા, શેવાળ અર્ક સમીક્ષા, 2025 ની અર્ક સમીક્ષા, વ્યાપારી ઉત્પાદનોનો 2022 નો અભ્યાસ.

યાંત્રિક રીતનું ગુજરાતનું પોતાનું ઉદાહરણ છે. ગુજરાતની રાષ્ટ્રીય સંશોધન સંસ્થા CSIR-CSMCRI એ એવી પ્રક્રિયા વિકસાવી છે જેમાં લણણીના સ્થળ પાસે જ તાજી શેવાળને દળીને દબાવવામાં આવે છે. ગરમી અને રસાયણનાં ચક્રો વિના અને વધારાના પાણી વિના રસ મળે છે. એ જ પેજ નોંધે છે કે વેચાણ પહેલાં પ્રિઝર્વેટિવ ઉમેરી શકાય.

કયાં સંયોજનો સંવેદનશીલ હોવાનું નોંધાયું છે

• લાંબી શર્કરા. આલ્કલી અને એસિડ બંને તેને ટૂંકી સાંકળોમાં કાપે છે. એક સમીક્ષા આલ્કલાઇન રીતમાં આને મધ્યમ વિઘટન કહે છે.
• હોર્મોન જેવા અણુઓ. એ જ સમીક્ષા કહે છે કે અર્ક કાઢતી વખતે હોર્મોન જેવા નાના અણુઓ નોંધપાત્ર રીતે તૂટી શકે છે. Ascophyllum ઉત્પાદનોની એક સમીક્ષા કહે છે કે નોંધાયેલા ઓક્સિનમાં મોટો ફરક સંભવતઃ અર્ક અને પ્રક્રિયાની રીત, તેમજ શેવાળ ક્યાં અને ક્યારે લણાઈ તેની સાથે જોડાયેલો છે.
• ફિનોલિક સંયોજનો. એસિડ કેટલાંક દૂર કરે છે. આલ્કલી તેને ઘણી જુદી જુદી પ્રતિક્રિયા પેદાશોમાં ફેરવે છે.
• સામાન્ય રીતે ગરમીથી અસર પામતા પદાર્થો. 2025 ની એક સમીક્ષા ચેતવે છે કે વધુ પડતું તાપમાન અને પ્રક્રિયાનો સમય કીમતી પદાર્થોને વિઘટિત કરી શકે છે. તેમાં એક શેવાળનો ઉલ્લેખ છે જેમાં વધુ સૂકવણી તાપમાન અને લાંબી પ્રક્રિયાથી ક્લોરોફિલ અને ફિનોલિક સંયોજનો ઘટ્યાં.

કઠોર એટલે હંમેશાં નબળું નહીં

અહીં અટકીને કહી દેવું સહેલું છે કે હળવું સારું અને કઠોર ખરાબ. અભ્યાસો એવું કહેવા દેતા નથી.

જે સમીક્ષા હોર્મોન નુકસાન વિશે ચેતવે છે તે એ પણ કહે છે કે ઊંચા દબાણે આલ્કલાઇન અર્ક અસરકારક જણાયો છે. ભૂરી શેવાળ Macrocystis ના એક અભ્યાસમાં અર્ક pH 8 થી 12 અને 40 થી 80°C પર બનાવાયા હતા. બધાથી ટામેટાની વૃદ્ધિ અને મગની કટકામાં મૂળ આવવામાં વધારો થયો, અને સૌથી વધુ ઓક્સિન પ્રકારની સક્રિયતા pH 11 અને 80°C પર બનેલા અર્કમાં મળી. એ એક શેવાળનો એક અભ્યાસ છે, એટલે તેને નિયમ ન ગણાય.

અન્ય કાર્ય બતાવે છે કે રીતથી અર્કનું વર્તન બદલાય છે, પણ કઈ રીત વધુ સારી તે બતાવતું નથી. નાના પ્રયોગશાળાના છોડ Arabidopsis પર ચકાસાયેલા Ascophyllum ના બે વ્યાપારી અર્ક બંનેથી છોડનું વજન વધ્યું. પણ એકથી માપેલા જનીનોમાંથી આશરે 4.5% બદલાયા અને બીજાથી 1% કરતાં ઓછા, અને તેમનું પોલિફિનોલ પ્રમાણ આશરે ચાર ગણું જુદું હતું. Ascophyllum સમીક્ષા એ પણ કહે છે કે સોયાબીન અને Arabidopsis પરના કાર્યમાં, દુષ્કાળના તણાવ હેઠળના છોડમાં આલ્કલાઇન અને એસિડ અર્કે જુદા માર્ગે કામ કર્યું.

એટલે તમારા છોડ સુધી શું પહોંચે છે તે ખરેખર અર્કની રીત પર આધાર રાખે છે. તમારા પાકને કઈ રીત માફક આવે તે હજી નક્કી થયું નથી.

GIDC Shihor, ભાવનગર ખાતેના અમારા પોતાના પ્લાન્ટમાં અમે જાતે શેવાળનો અર્ક કાઢીએ છીએ, હળવી રીતે, કઠોર રસાયણો, બહુ ઊંચા pH કે ગરમી વગર. આ રીત અમે પસંદ કરી છે. ઉપરના અભ્યાસોએ અમારી પ્રક્રિયાની ચકાસણી કરી નથી, અને તે તમારા ખેતરમાં વધુ સારું કરશે એવું સાબિત કરે છે એવો અમારો દાવો નથી.

બોટલ પરથી શું જાણી શકાય અને શું નહીં

લેબલ પર રીત લખેલી હશે એવી અપેક્ષા ન રાખો. 20 વ્યાપારી ઉત્પાદનોના 2022 ના એક અભ્યાસમાં લેખકોને જણાયું કે લેબલિંગ એકસરખું નથી અને વિગતવાર રચના સામાન્ય રીતે આપેલી નથી, જોકે શેવાળની ટકાવારી સામાન્ય રીતે આપેલી હતી. તમારી પાસે જે સંકેતો છે તે વિશે એ અભ્યાસ શું સૂચવે છે તે અહીં છે.

• રંગ અને ગંધ. તે રાસાયણિક અર્કવાળાં ઉત્પાદનોને ઘેરા રંગનાં અને ઠંડી રીતે કાઢેલાં ઉત્પાદનોને લીલાથી આછા ભૂરા રંગનાં, દરિયાઈ ગંધવાળાં ગણાવે છે. આ સામાન્ય વર્ણન છે, ચકાસણી નથી.
• pH. ઉત્પાદનો 4 થી નીચેથી 10 થી ઉપર સુધી હતાં, મુખ્યત્વે અર્કની રીત અને શેવાળની ટકાવારીને કારણે. પણ ફક્ત pH થી રીત જાણી શકાતી નથી. બીજા એક અભ્યાસમાં એસિડથી બનાવેલા અર્કને પછીથી પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડથી તટસ્થની નજીક લાવવામાં આવ્યા હતા.
• પોટેશિયમ. આલ્કલાઇન પ્રક્રિયાથી પોટેશિયમ વધુ મળી શકે, પણ એ જ લેખ કહે છે કે પોટેશિયમ શેવાળની પેશીમાંથી પણ આવી શકે. એકલો ઊંચો આંકડો કશું સાબિત કરતો નથી.

અર્કની રીત ઘરે જાણી શકાય એવી કોઈ ભરોસાપાત્ર પ્રકાશિત ચકાસણી અમને મળી નથી, એટલે અમે તમને એવી કોઈ ચકાસણી આપતા નથી.

વેચનારને શું પૂછવું

• કઈ શેવાળની પ્રજાતિ, તેના પૂરા નામ સાથે?
• કઈ રીત: આલ્કલી, એસિડ, પાણી, એન્ઝાઇમ કે યાંત્રિક? શેવાળ તાજી હતી કે પહેલાં સૂકવેલી?
• આશરે કેટલું તાપમાન અને pH? ઉત્પાદક રેસિપી ખાનગી રાખી શકે, પણ રીતનું નામ તો કહી શકવો જોઈએ.
• આ બેચનું pH અને પોટેશિયમ કેટલું છે, અને શું હું રિપોર્ટ જોઈ શકું? કોઈ પણ સપ્લાયરને કેવી ચકાસણીઓ વિશે પૂછવું તે અમારા ગુણવત્તા પેજ પર છે.
• શું કોઈ પ્રિઝર્વેટિવ ઉમેરેલું છે?
• એક બેચ બીજા જેવી કેવી રીતે રાખો છો? બે અર્કવાળા અભ્યાસના લેખકો આ ઉત્પાદનોના માનકીકરણને મોટો પડકાર ગણાવે છે.

શું ન કરવું

• પેક પર ફક્ત "હળવું" કે "ઠંડું" લખેલું હોય એટલે ન ખરીદો. એમાં અમારું ઉત્પાદન પણ આવી જાય. એ શબ્દોનો અર્થ શું છે તે પૂછો.
• ફક્ત રંગ જોઈને ઘેરા ઉત્પાદનને નકારી ન દો.
• ઉત્પાદન હળવું કે કડક કહેવાય છે એટલે માત્રા ન બદલો. પેક પર લખેલી માત્રા અનુસરો.
• તમારા ખેતરમાં કોઈ અભ્યાસનું જ પરિણામ મળશે એવી અપેક્ષા ન રાખો. પરિણામ પાક, જમીન, વિસ્તાર અને સીઝન મુજબ બદલાય છે. નવું ઉત્પાદન આખા ખેતરમાં વાપરતાં પહેલાં નાના પટ્ટામાં, છંટકાવ વગરના પટ્ટાની બાજુમાં અજમાવો.

આ સંયોજનો છોડની અંદર કેવી રીતે કામ કરે છે એવું નોંધાયું છે તે વાંચવા અમારી વનસ્પતિ વિજ્ઞાન શ્રેણી જુઓ.

લેબલ કે વેચનારના જવાબો સમજવામાં મદદ જોઈતી હોય તો પેકનો ફોટો, હોય તો બેચ રિપોર્ટ, તમારો પાક અને તેની અવસ્થા +91 99787 91167 (કૉલ કે WhatsApp) પર કે sales@gujaratbio.com પર મોકલો.

સ્રોત

• અલી, રામસુભાગ અને જયરામન (2021). છોડમાં દરિયાઈ શેવાળના અર્કના બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટ ગુણધર્મો. Plants 10(3):531
• શુક્લા અને અન્ય (2019). Ascophyllum nodosum આધારિત બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટ. Frontiers in Plant Science 10:655
• Cardoso, Matos and Afonso (2025). દરિયાઈ શેવાળમાંથી દરિયાઈ જૈવસક્રિય સંયોજનોનો અર્ક. Marine Drugs 23(9):366
• Valverde et al. (2022). વ્યાપારી ભૂરી શેવાળના અર્કની રાસાયણિક રચના અને ફૂગરોધક સક્રિયતાનો તુલનાત્મક અભ્યાસ. Frontiers in Plant Science 13:1017925
• Briceno-Dominguez et al. (2014). જુદા જુદા pH અને તાપમાને Macrocystis pyrifera માંથી બનાવેલા પ્રવાહી અર્કની વનસ્પતિ વૃદ્ધિ પ્રોત્સાહક સક્રિયતા. Journal of Applied Phycology 26(5). FAO AGRIS રેકોર્ડ
• Goni et al. (2016). બે Ascophyllum nodosum અર્ક બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટનું તુલનાત્મક ટ્રાન્સક્રિપ્ટોમ વિશ્લેષણ. Journal of Agricultural and Food Chemistry 64(14). University College Cork રેકોર્ડ
• Ertani et al. (2018). Zea mays માં બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટ તરીકે Laminaria અને Ascophyllum nodosum spp. ના શેવાળ અર્કનું મૂલ્યાંકન. Frontiers in Plant Science 9:428
• CSIR-CSMCRI. તાજી શેવાળમાંથી રસ અને k-carrageenan ના એકસાથે ઉત્પાદન માટેની સંકલિત પ્રક્રિયાઓ. India Science and Technology પોર્ટલ
• Vaghela et al. (2023). લાલ અને ભૂરી શેવાળના ઓછી પ્રક્રિયાવાળા હોમોજેનેટ પ્રત્યે મકાઈનો પ્રતિભાવ. Frontiers in Plant Science 14

લેખક: ગફાર લૈયા, Gujarat Bio Organics ના સ્થાપક, 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરે છે. પરિણામ દરેક ખેતરમાં જમીન, હવામાન, પાક અને વ્યવસ્થા મુજબ જુદાં હોય છે. આ સાઇટ પર ખેડૂતોના અનુભવ તેમના પોતાના અહેવાલ છે, પરિણામનું વચન નથી.