સફરજનનાં પાન ખરે ત્યારે: ઝાડ સુષુપ્ત અવસ્થામાં જાય તે પહેલાં શું કરવું

સફરજનનાં પાન ખરે તે પહેલાં, ઝાડ પર 70% થી વધુ પાન હજી હોય તો જ તમારા વિસ્તાર મુજબ યુરિયાના એક છંટકાવનો નિર્ણય કરો. પાન ખરી જાય પછી તેને ભેગાં કરો અથવા તેની માવજત કરો, જેથી આવતી વસંતમાં સ્કેબ રોગ ઓછો થાય. થડ અને થાળું સાફ કરો, નબળાં ઝાડને મૂળની તપાસ માટે નિશાની કરો, અને છટણી સુષુપ્ત ઋતુ માટે રાખો.

અપડેટ કર્યું: 2026-11-09

આ પણ જુઓ: સફરજન માર્ગદર્શિકા અને Immunity Apple Special.

પાન ખરવાનો સમય ઊંચાઈ, જાત અને તે વર્ષના હવામાન સાથે બદલાય છે. તેથી તારીખ પર નહીં, તમારાં પોતાનાં ઝાડ જોઈને ચાલો. નૌણીના ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર એસ.પી. ભારદ્વાજ લખે છે કે પાનખર ઝાડનો વિકાસ 12°C થી નીચે અટકી જાય છે, અને પછી પાન પીળાં પડીને ખરી જાય છે. આ પાનું ફક્ત એ ટૂંકા સમયગાળા વિશે છે. આખા વર્ષ માટે સફરજન માર્ગદર્શિકા જુઓ.

પહેલાં પાન ગણો, પછી કામ નક્કી કરો

બગીચામાં ફરીને ઘણાં ઝાડ જુઓ, ફક્ત સૌથી સારાં ઝાડ નહીં.

પાન હોય ત્યાં સુધી: પોષણનો એક નિર્ણય

ભલામણ દરેક પ્રદેશમાં જુદી છે, તેથી તમારા વિસ્તારનો આંકડો વાપરો.

• હિમાચલ પ્રદેશ: ભારદ્વાજ કહે છે કે પોષક તત્ત્વોના છંટકાવ ફક્ત એવા બગીચામાં કરવા જેમાં 70% થી વધુ પાન હોય, અને તેઓ યુરિયા 2% (200 લિટર પાણીમાં 4 કિલો) આપે છે.
• કાશ્મીર: SKUAST-K ના એક વનસ્પતિ રોગ નિષ્ણાત લખે છે કે યુનિવર્સિટીએ 3 થી 4% યુરિયાની ભલામણ કરી હતી, અને વધુ વૃદ્ધિવાળાં ઝાડ માટે 3%. લેખ કહે છે કે સૌથી સારો સમય કુદરતી રીતે પાન ખરે તેના થોડા સમય પહેલાં, નવેમ્બરની શરૂઆતમાં છે.
• ઉત્તરાખંડ: આ છંટકાવ માટે અમને કોઈ પ્રકાશિત આંકડો મળ્યો નથી. છંટકાવ કરતાં પહેલાં તમારા KVK ને પૂછો.

એ જ કાશ્મીરનો લેખ બે ભૂલો સામે ચેતવે છે. ઑક્ટોબરની શરૂઆતમાં કે મધ્યમાં છંટકાવ કરવાથી વધુ વૃદ્ધિ થઈ શકે છે અને ઝાડ ઠંડી માટે તૈયાર થવામાં મોડું પડી શકે છે. અને દક્ષિણ કાશ્મીરના ખેડૂતોએ ઝાડ પર 5% યુરિયાથી કળીઓને નુકસાન અને પાકમાં ઘટ નોંધાવી છે.

આ છંટકાવ પાસેથી બહુ મોટી આશા ન રાખો. Jonagold જાત પરના કેનેડાના એક પ્રયોગમાં, 5°C આસપાસની ઠંડીમાં પાનને જે યુરિયા મળ્યું તેમાંથી આશરે 19% ત્રણ દિવસમાં શોષાયું. સંગ્રહાયેલા નાઇટ્રોજને ફૂલની કળીના નાઇટ્રોજનનો ફક્ત 3.8% ભાગ પૂરો પાડ્યો, અને ફૂલની ગુણવત્તા કે ફળ બેસવામાં કોઈ ફરક પડ્યો નહીં. Gala જાત પરના તાસ્માનિયાના એક પ્રયોગમાં, લણણી પછી ડ્રિપથી આપેલો નાઇટ્રોજન લણણી પહેલાં આપેલા નાઇટ્રોજન કરતાં ઓછો શોષાયો. આ બીજા દેશો અને બીજી પદ્ધતિઓ હતી, પણ બંને બતાવે છે કે આખી ઋતુના ઓછા પોષણની ખોટ આ છંટકાવ પૂરી કરી શકતો નથી.

નવેમ્બર માટી પરીક્ષણ માટે પણ સારો મહિનો છે. ભારદ્વાજ ચારથી પાંચ વર્ષે એક વાર, ઑક્ટોબર કે નવેમ્બરમાં માટી પરીક્ષણ કરવાની સલાહ આપે છે. છાણિયા ખાતરની ઉતાવળ નથી. મુક્તેશ્વરના CITH પ્રયોગમાં તે ડિસેમ્બરના છેલ્લા અઠવાડિયામાં અપાયું હતું, કિન્નૌરના પ્રયોગમાં જાન્યુઆરીમાં, અને J&K બાગાયત વિભાગ તેના પ્રદેશ માટે ફેબ્રુઆરીથી માર્ચને સૌથી સારો સમય ગણાવે છે.

પાન ખરી જાય પછી: સ્કેબ રોગનું કામ

સ્કેબ રોગની ફૂગ ખરેલાં પાન પર શિયાળો પસાર કરે છે. કાશ્મીરમાં તેના બીજાણુ માર્ચના મધ્યમાં ગ્રીન ટિપ અવસ્થાની આસપાસ પહેલો ચેપ લગાડે છે. નવેમ્બરમાં જમીન પર રહી ગયેલાં પાનથી આવતા વર્ષનો સ્કેબ શરૂ થઈ શકે છે.

2023 ની હિમાચલની છંટકાવ યાદી બે વિકલ્પ આપે છે: પાન ભેગાં કરીને કમ્પોસ્ટના ખાડામાં સડાવો, અથવા બગીચાની જમીન પર ખરેલાં પાન પર 5% યુરિયા છાંટો જેથી તે ઝડપથી સડી જાય. આ 5% જમીન પરનાં પાન માટે છે, ઝાડ પર ક્યારેય નહીં.

સંશોધનનાં પરિણામ એકસરખાં નથી, અને આ જાણવું ઉપયોગી છે. ન્યૂ હેમ્પશાયરના એક અભ્યાસે નોંધ્યું કે નવેમ્બરમાં, આશરે 95% પાન ખરી ગયાં હોય ત્યારે યુરિયાથી પકડાયેલા બીજાણુ 50% ઘટ્યા. બધો કચરો બારીક કાપવાથી સ્કેબનું જોખમ 80 થી 90% ઘટી શકે, પણ થોડો કચરો રહી જાય તો ફક્ત 50 થી 65%. દક્ષિણ આફ્રિકાનું એક પેપર નોંધે છે કે ત્યાં યુરિયાની સ્કેબ પર કોઈ અસર ન હતી. તેથી ફક્ત યુરિયા પર આધાર ન રાખો. સાંકડાં પગથિયાંવાળાં ખેતરમાં જ્યાં મશીન ન જઈ શકે, ત્યાં દંતાળીથી પાન બહાર કાઢવાં એ વ્યવહારુ રસ્તો છે.

નીંદણ અને ચેપવાળો છોડનો કચરો, સુકાયેલાં ફળ અને મરેલી ડાળીઓ પણ સાફ કરો. ભારદ્વાજ પાનને થાળા પાસે માટીના પાતળા થર નીચે દાટવાનું સૂચવે છે. આ વર્ષે સ્કેબ વધુ હતો, તો કમ્પોસ્ટનો ખાડો વધુ સલામત વિકલ્પ છે. બંનેમાં, પાન અને માટીને થડના નીચલા ભાગથી દૂર રાખો.

થડ અને થાળું

તાપમાનના ફેરફાર અને જીવાતથી બચાવ માટે હિમાચલમાં ચૂનાનો લેપ કરવાની સલાહ અપાય છે. J&K વિભાગની FAQ તેને પીચ, પ્લમ અને જરદાળુ માટે ગણાવે છે, સફરજન માટે નહીં. તેથી કાશ્મીરમાં તેને મરજિયાત ગણો. નાનાં ઝાડનાં થડ પર તેનું મહત્ત્વ સૌથી વધુ હોઈ શકે. કેન્ટકીની એક માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે કે નાનાં થડ કેમ જોખમમાં છે: શિયાળાનો તડકો છાલને, ખાસ કરીને દક્ષિણ-પશ્ચિમ બાજુ, ગરમ કરે છે, અને પછી તાપમાન અચાનક ઘટે ત્યારે છાલ ફાટી જાય છે.

થાળું સાફ રાખો, અને પાણી થડથી દૂર વહી જાય તેવું રાખો. પાણી ભરી ન દો. વધુ પડતું પાણી ઝાડની ઠંડી સહન કરવાની શક્તિ મર્યાદિત કરે છે. ઠંડી સાથે લાંબો સૂકો ગાળો આવે, તો નૂરપુર કેન્દ્રે તેના વિસ્તાર માટે સાંજે સપાટી પિયત સૂચવ્યું હતું.

પાન જાય તે પહેલાં નબળાં ઝાડને નિશાની કરો

પાન ખરવાનો સમય ઝાડની સરખામણી કરવાનો સૌથી સહેલો સમય છે. જે ઝાડ આસપાસનાં ઝાડ કરતાં ઘણું વહેલું પીળું પડીને પાન ખેરવી નાખે, તેને જોવું જોઈએ. વહેલા પાન ખરવાનાં બીજાં કારણો પણ હોય છે. હિમાચલની યાદીમાં પાનના રોગોની સમસ્યાઓમાં પણ વહેલા પાન ખરવાનું ગણાવ્યું છે, તેથી નિર્ણય લેતાં પહેલાં મૂળ તપાસો.

હમણાં ઝાડ પર કપડું બાંધી દો. પછી માટી ખોલીને મૂળ જુઓ. કુમાઉંની ટેકરીઓના એક અભ્યાસમાં, સફેદ મૂળ સડાથી બાજુનાં મૂળ ઘેરા ભૂરાં થઈ ગયાં અને તેના પર ફૂગનું સફેદ પડ જામ્યું. ઉપરનાં લક્ષણો ખૂબ મોડા તબક્કે જ દેખાયાં, અને પુખ્ત ઝાડ બેથી ત્રણ ઋતુ ટક્યાં. એક સમીક્ષામાં પાન પીળાં પડવાં અને ખરવાં, પછી સુકાવું અને મરી જવું ગણાવ્યું છે.

અહીં સમય મહત્ત્વનો છે. હિમાચલની યાદી સફેદ મૂળ સડા અને થડના નીચલા ભાગના સડા માટે થાળામાં ડ્રેન્ચિંગ ચોમાસામાં મૂકે છે. શિયાળો માટી ખોલવા, ચેપવાળાં મૂળને તડકો બતાવવા, ચેપવાળા ભાગ કાપી નાખવા અને થડના ઘા પર લેપ કરવા માટે છે. દવા તમારા રાજ્યની કૃષિ યુનિવર્સિટી કે KVK ની ચાલુ વર્ષની યાદી મુજબ લો.

સુષુપ્ત અવસ્થા પહેલાં શું ન કરવું

• ઑક્ટોબરની શરૂઆતમાં કે મધ્યમાં યુરિયા ન છાંટો, અને ઝાડ પર 5% યુરિયા ન છાંટો.
• જે ઝાડનાં મોટા ભાગનાં પાન ખરી ગયાં હોય તેના પર પોષક તત્ત્વો ન છાંટો.
• મૂળના સડાની ચિંતામાં નવેમ્બરમાં થાળામાં ડ્રેન્ચિંગ ન કરો.
• મિશ્રણ માન્ય ન હોય તો ફૂગનાશકને જંતુનાશક કે પોષક તત્ત્વો સાથે ન ભેળવો.
• મુખ્ય છટણી શરૂ ન કરો.

છટણીમાં ક્યારે રાહ જોવી

ભારદ્વાજ લખે છે કે નવેમ્બર અને ડિસેમ્બરની છટણીમાં કાપ બહુ લાંબો સમય ખુલ્લા રહે છે, અને ફેબ્રુઆરીથી માર્ચની શરૂઆતને સૌથી સારો સમય ગણાવે છે. એ જ લેખ કડકડતી ઠંડીમાં છટણી કરવા સામે અને એક ઋતુમાં ઘટાનો 20 થી 25% થી વધુ ભાગ કાઢવા સામે ચેતવે છે. J&K વિભાગ સમશીતોષ્ણ ફળો માટે સામાન્ય રીતે ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી ગણાવે છે. બેમાંથી કોઈ નવેમ્બરની તારીખ આપતું નથી.

એક અપવાદ છે. પાન હોય ત્યારે બરફ પડે, તો તૂટેલી ડાળીઓ પર ધ્યાન આપવું પડે. નવેમ્બર 2019 માં બરફની આગાહી પહેલાં, કાશ્મીરમાં SKUAST ની સલાહમાં ખેડૂતોને છટણી કરીને ઘટાનો ભાર ઘટાડવા કહેવાયું હતું. નુકસાન થયેલો ભાગ કાપો, આખું ઝાડ નહીં, અને સાધનો સાફ રાખો.

Immunity ક્યાં કામ આવે છે

તમારો જિલ્લો, ઊંચાઈ, ઝાડની ઉંમર, ઝાડ પર હજી કેટલાં પાન છે અને નબળા ઝાડના થડના નીચલા ભાગનો ફોટો અમને મોકલો: +91 99787 91167 (કૉલ અથવા WhatsApp) અથવા sales@gujaratbio.com.

સ્રોત

• છંટકાવ યાદી વર્ષ 2023 (સફરજન), બાગાયત વિભાગ, હિમાચલ પ્રદેશ અને ડૉ. વાય.એસ. પરમાર યુનિવર્સિટી
• લણણી પછી: હિમાચલમાં વધુ સારાં સફરજન ઉગાડવાનું વિજ્ઞાન, એસ.પી. ભારદ્વાજ, The Tribune, 2025
• ઠંડીના કલાકો અને ફળ ઉગાડનારા માટે તેનું મહત્ત્વ, એસ.પી. ભારદ્વાજ, The Tribune
• ચોક્કસ છટણી: વધુ તંદુરસ્ત અને વધુ ઉત્પાદન આપતા સફરજનના બગીચાનું રહસ્ય, એસ.પી. ભારદ્વાજ, The Tribune, 2025
• સફરજનમાં લણણી પછી યુરિયા વાપરવા અંગેની ગેરસમજો દૂર કરવી, SKUAST-K વનસ્પતિ રોગ નિષ્ણાત, Kashmir Reader, 2021
• સફરજનનાં ખરેલાં પાન બારીક કાપવાની કે યુરિયાથી માવજત કરવાની Venturia inaequalis ના બીજાણુની માત્રા પર અસર, Plant Disease, 2000
• સફરજનના સ્કેબની પ્રતિકારકતાના સંચાલન માટે વૈકલ્પિક રીત તરીકે પાન બારીક કાપવાં, Frontiers in Horticulture, 2023
• સફરજનમાં પાનખરે આપેલા યુરિયા-નાઇટ્રોજનનું પાન દ્વારા શોષણ, પાછું ખેંચાવું અને ફરી ઉપયોગ, Canadian Journal of Plant Science, 2004
• સફરજનનાં ઝાડમાં નાઇટ્રોજનની વપરાશ ક્ષમતા, વહેંચણી અને ફરી ઉપયોગ, Frontiers in Plant Science, 2021
• વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો, બાગાયત વિભાગ, જમ્મુ અને કાશ્મીર
• સફરજનમાં સફેદ મૂળ સડાની પ્રતિકારકતા પર રૂટસ્ટૉકનો પ્રભાવ, Indian Journal of Agricultural Sciences, 2020
• સ્પર પ્રકારના સફરજન માટે સંકલિત પોષણ વ્યવસ્થા અને મલ્ચિંગ, CITH પ્રાદેશિક કેન્દ્ર મુક્તેશ્વર, Indian Journal of Agricultural Sciences, 2016
• Gale Gala સફરજનમાં ખાસ તૈયાર કરેલાં પર્ણ પોષક દ્રાવણો, કિન્નૌર, Indian Journal of Agricultural Sciences, 2018
• ઝાડને શિયાળા માટે તૈયાર કરવાં, University of Maine Cooperative Extension
• સફરજનના થડના નીચલા ભાગ પર સનસ્કાલ્ડ નુકસાન, University of Kentucky
• શિયાળાના સૂકા ગાળાથી બગીચા બચાવવા માટે માર્ગદર્શિકા જાહેર, RHRTS નૂરપુર, The Tribune, 2024
• સરકારે બગીચાવાળાને સફરજનનાં ઝાડની છટણી કરવા કહ્યું, The Tribune, 2019
• નૌણી યુનિવર્સિટીએ સફરજનના પાનના રોગ અંગે શું કરવું અને શું ન કરવું તેની યાદી આપી, The Tribune, 2024
• સફેદ મૂળ સડો કરતી Rosellinia necatrix ની જીવવિજ્ઞાન અને નિયંત્રણ: એક સમીક્ષા, Journal of Pure and Applied Microbiology, 2014
• હિમાચલ પ્રદેશમાં પસંદ કરેલાં સેન્દ્રિય મિશ્રણોથી સફરજનના સફેદ મૂળ સડાનું પર્યાવરણ-મિત્ર સંચાલન, Vegetos, 2022

લેખક: ગફાર લૈયા, Gujarat Bio Organics ના સ્થાપક, 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરે છે. પરિણામ દરેક ખેતરમાં જમીન, હવામાન, પાક અને વ્યવસ્થા મુજબ જુદાં હોય છે. આ સાઇટ પર ખેડૂતોના અનુભવ તેમના પોતાના અહેવાલ છે, પરિણામનું વચન નથી.