બટાટાની કંદ વિકાસ અવસ્થા: આ 30 દિવસમાં શું કરવું

કંદ વિકાસના મહિનામાં હળવું અને વારંવાર પિયત આપી જમીનમાં એકસરખો ભેજ રાખો. દરેક કંદ માટીથી ઢંકાયેલો રાખો. ઠંડું, વાદળછાયું અને ભેજવાળું હવામાન પાછોતરો સુકારો લાવે તે પહેલાં પાનનું રક્ષણ કરો. થડ કાપણીના આશરે 7 થી 15 દિવસ પહેલાં પિયત બંધ કરો, ભારે જમીનમાં વધુ વહેલું. લાંબા સમય સુધી પાણી વગર રાખીને પછી ભારે પાણી ભરવાનું ટાળો.

અપડેટ કર્યું: 2026-11-09

આ પણ જુઓ: બટાટા માર્ગદર્શિકા અને Immunity Potato Special.

હવે કંદ કદ અને વજનમાં વધે છે. અમારી બટાટા માર્ગદર્શિકા મુજબ આ અવસ્થાથી કાપણીને આશરે 8 અઠવાડિયાં બાકી હોય છે, અને આ જાત પ્રમાણે બદલાય છે. ઑક્ટોબરના મધ્યમાં વાવેલો પાક ડિસેમ્બરની આસપાસ આ અવસ્થાએ પહોંચે છે. શું આપવું તે માટે ખાતર સમયપત્રક જુઓ, અને નિદાન માટે બટાટા નાના કેમ રહે છે જુઓ. આ પાનામાં ફક્ત આવતા 30 દિવસનાં ખેતરનાં કામની વાત છે.

દિવસ 1: ખેતરમાં ફરો અને તમારી તારીખો નક્કી કરો

• ખેતરના જુદા જુદા ભાગમાંથી થોડા છોડ ખોદી જુઓ. કેટલા કંદ બેઠા છે અને કોઈ કંદ સપાટીની નજીક છે કે નહીં તે જુઓ.
• કંદની ઊંડાઈએથી માટી લઈ મુઠ્ઠીમાં દબાવી જુઓ (નીચેની તપાસ જુઓ).
• થડ કાપણીની તમારી ધારેલી તારીખ લખી લો. છેલ્લું પિયત આ તારીખથી પાછળ ગણીને નક્કી થાય છે.

દિવસ 1 થી 20: પાણી એકસરખું આપો

ICAR-CPRI જણાવે છે કે પાકને હળવા અને વારંવાર પિયતની જરૂર છે, ખાસ કરીને હળવી જમીનમાં. તે એ પણ સલાહ આપે છે કે સક્રિય વૃદ્ધિ દરમિયાન જમીનમાં ઉપલબ્ધ ભેજ 65 થી 85 ટકા જાળવવો. FAO નોંધે છે કે જમીનમાં ઉપલબ્ધ પાણીના 50 ટકાથી વધુ વપરાઈ જાય તો ઉત્પાદન ઘટે છે, અને ઉત્પાદન બંધાવાની શરૂઆતમાં પાણીની અછતથી ત્રાકના આકારના કંદ વધે છે.

કેટલી વાર પિયત આપવું તે તમારી પદ્ધતિ અને વિસ્તાર પર આધાર રાખે છે:

CPE એટલે કુલ પાન બાષ્પીભવન. તમારું નજીકનું KVK અથવા હવામાન કેન્દ્ર આ આંકડો આપી શકે.

ઉત્તર ગુજરાતની જમીન હળવી હોઈ શકે. આસેડાના SDAU કેન્દ્ર પર અખતરાની જમીન લોમી રેતાળ હતી. SDAU સરદારકૃષિનગર ખાતે પ્રોસેસિંગ જાત પર બે મોસમના એક અખતરામાં, દરેક હારમાં લેટરલવાળા ડ્રિપથી છિદ્રવાળી પાઇપ, માઇક્રો-સ્પ્રિંકલર અને નીક પદ્ધતિ કરતાં પ્રોસેસિંગ ગ્રેડના કંદ વધુ મળ્યા. બીકાનેરના અભ્યાસમાં માઇક્રો-સ્પ્રિંકલરે ડ્રિપ કરતાં વધુ ઉત્પાદન આપ્યું. એટલે પરિણામ સ્થળ અને પદ્ધતિ પર આધાર રાખે છે. મોસમની વચ્ચે પદ્ધતિ બદલશો નહીં. જે પદ્ધતિ છે તે જ એકસરખી રીતે ચલાવો.

ભેજ હાથથી તપાસો. યુનિવર્સિટી ઓફ મિનેસોટા આ નિશાનીઓ આપે છે:

• લોમી રેતાળ, પૂરતું પાણી: ભેજવાળી દેખાય, ઢીલો લાડુ વળે અથવા થોડી ચોંટે.
• લોમી રેતાળ, વધુ પડતી સૂકી: દબાવવાથી લાડુ વળે નહીં.
• રેતાળ લોમ, પૂરતું પાણી: થોડી ઘેરી રંગની દેખાય, સારો લાડુ વળે.
• રેતાળ લોમ, વધુ પડતી સૂકી: રંગ આછો રહે, લાડુ વળે નહીં.
• બંને જમીનમાં, બહુ ભીની: હાથ પર ભીની છાપ રહી જાય.

વધુ પડતું પાણી પણ નુકસાન કરે છે. CPRI જણાવે છે કે વધુ ભેજથી જમીનમાં હવાની સમસ્યા થાય છે અને કેટલાક રોગોને અનુકૂળતા મળે છે. વધુ પાણી સાથે મોડો ભારે વરસાદ થાય તો કાપણી પછી સડો વધી શકે. NDSU ભેજના તણાવને કંદની બીજી વૃદ્ધિ સાથે જોડે છે અને વધુ પાણી આપ્યા વગર એકસરખો ભેજ રાખવાની સલાહ આપે છે. યુનિવર્સિટી ઓફ મિનેસોટા વધુ અને ઓછા પાણીના ફેરફારને કંદ વચ્ચેથી પોલા થવા (હોલો હાર્ટ) સાથે જોડે છે. FAO એ પણ નોંધે છે કે ઠંડા પાણીથી વારંવાર પિયત આપવાથી જમીનનું તાપમાન કંદ બંધાવા માટે તેણે શ્રેષ્ઠ ગણાવેલા 15 થી 18°C થી નીચે જઈ શકે.

માટી ચઢાવવી: સમારકામ કરો, ફરીથી પાળા ન બનાવો

મેદાની વિસ્તારો માટે CPRI નું માર્ગદર્શન છે કે માટી ચઢાવવા સાથેની આંતરખેડ વાવણી પછી 30 દિવસથી વધુ મોડી ન કરવી (પહાડોમાં 45 દિવસ). એટલે મુખ્ય માટી ચઢાવવાનું કામ અત્યાર સુધીમાં થઈ ગયું હોવું જોઈએ. રીત જુદી જુદી હોય છે: તમિલનાડુ માટે લખતાં TNAU ખુલ્લા કંદને ટ્યુબર મોથથી બચાવવા 60 દિવસે માટી ચઢાવવાની સલાહ આપે છે.

હવે પાળા પર ફરો, ખાસ કરીને દરેક પિયત પછી. જ્યાં પાળો ફાટ્યો હોય કે ધોવાયો હોય ત્યાં હાથથી કંદ પર માટી ખેંચી લો. પાક ભેગો થઈ ગયો હોય ત્યારે તેમાંથી મશીન ચલાવશો નહીં. ઓહાયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ચેતવે છે કે વેલા ઢળી પડ્યા પછી અને હાર બંધ થવા લાગે ત્યારે માટી ચઢાવવાથી નુકસાન થઈ શકે.

CPRI જણાવે છે કે પ્રકાશથી કંદ લીલા થાય છે અને તેમાં ઝેરી ગ્લાયકોઆલ્કલોઇડ જમા થાય છે. NDSU કહે છે કે છાલ નીચે લીલા કંદ ક્યારેય ન ખાવા, અને બહુ લીલા થયેલા કંદ ફેંકી દેવા.

પૂરા 30 દિવસ: પાછોતરા સુકારા અને હિમ પર નજર રાખો

CPRI જણાવે છે કે પાછોતરો સુકારો 15 થી 20°C અને 80 ટકાથી વધુ ભેજમાં ફેલાય છે. તેની રોગ પુસ્તિકા ઉમેરે છે કે વાદળછાયું હવામાન તેને અનુકૂળ આવે છે. એ પુસ્તિકામાં 2015-16 માં રોગ પહેલી વાર દેખાયાની તારીખો નોંધી છે: મોદીપુરમમાં 27 નવેમ્બર, પંતનગરમાં 8 ડિસેમ્બર, લુધિયાણામાં 12 ડિસેમ્બર અને પશ્ચિમ બંગાળના કલ્યાણીમાં 30 જાન્યુઆરી. તારીખો દર વર્ષે બદલાય છે. બનાસકાંઠા માટે અમને કોઈ પ્રકાશિત તારીખ મળી નથી, એટલે હવામાનની આ જ નિશાનીઓ પર નજર રાખો અને તમારા KVK અથવા ડીસા ખાતેના બટાટા અને જુવાર સંશોધન કેન્દ્રને પૂછો.

પાનની ટોચ અને કિનારી પાસે પાણી પીધેલા જેવા આછા લીલા ડાઘ અને થડની ફરતે કથ્થઈ નિશાન જુઓ. કંદ પર રાતાશ પડતા કથ્થઈથી જાંબલી ડાઘ જુઓ. CPRI જણાવે છે કે વરસાદ કે ઝાકળ રોગિષ્ઠ પાન પરથી બીજાણુ નીચે લાવે ત્યારે કંદને ચેપ લાગે છે.

શું કરવું:

• ડાઘ દેખાય તેની રાહ ન જુઓ. CPRI પાક ભેગો થાય તે પહેલાં નીચેનાં પાન સુધી પહોંચે તેવો રક્ષણાત્મક છંટકાવ કરવાની સલાહ આપે છે.
• પાછોતરો સુકારો દેખાય તો CPRI જુદા પ્રકારની ફૂગનાશક દવા વાપરવાની સલાહ આપે છે. દવા અને માત્રા માટે તમારી રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટી અથવા KVK ની હાલની ભલામણ અનુસરો.
• CPRI ની પુસ્તિકા કહે છે કે હવામાન પાછોતરા સુકારાને અનુકૂળ બને ત્યારે પિયત બંધ કરવું. આ ગાળો ટૂંકો રાખો, અને હવામાન ખૂલે ત્યારે ફરી પિયત શરૂ કરો.

ઉત્તર ભારતમાં બીજું જોખમ હિમનું છે. પંજાબ પરની એક સમીક્ષા નોંધે છે કે 4 થી 5 કલાકથી વધુ સમય 1°C થી નીચે તાપમાન રહે તો એક રાતમાં 50 ટકા પાન નષ્ટ થઈ શકે, અને વાવણી પછી 80 થી 90 દિવસ કરતાં 50 થી 60 દિવસે નુકસાન વધુ થાય છે. બીકાનેરનો અભ્યાસ નોંધે છે કે માઇક્રો-સ્પ્રિંકલરે પાકને નીચા તાપમાનથી બચાવ્યો.

છેલ્લો ગાળો: પાણી બંધ કરો, પછી થડ કાપણી કરો

ગણતરી ખોદકામથી નહીં, થડ કાપણીથી પાછળ કરો.

• CPRI નું કાપણી પછીનું માર્ગદર્શન: થડ કાપણીના ઓછામાં ઓછા એક અઠવાડિયા પહેલાં પિયત બંધ કરો, જેથી છાલ પાકી થાય અને ખોદકામ સહેલું બને.
• CPRI નું બીજ પાક માટેનું માર્ગદર્શન: હળવી જમીનમાં આશરે 10 દિવસ પહેલાં અને ભારે જમીનમાં 15 દિવસ પહેલાં.
• એ જ માર્ગદર્શન મુજબ બીજ પાકમાં થડ કાપણીની તારીખો: પંજાબ, હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ માટે ડિસેમ્બરનો અંત; મધ્ય ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશ માટે 10 જાન્યુઆરી સુધીમાં; પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશા માટે 15 જાન્યુઆરી સુધીમાં.

આ તારીખો બીજ પાક માટે છે. ખાવા માટે ઉગાડેલા પાકની તારીખ જુદી હોઈ શકે. ગુજરાત માટે તમારી તારીખ સ્થાનિક સ્તરે ખાતરી કરી લો. CPRI થડ કાપણી પછી 15 થી 20 દિવસે કાપણી કરવાની સલાહ આપે છે, જ્યારે ખેતરમાં કામ થઈ શકે તેવું હોય અને છાલ કઠણ થઈ ગઈ હોય. કંદને અંગૂઠાથી ઘસી જુઓ: છાલ ઊખડે તો કંદ હજી તૈયાર નથી.

પાછોતરો સુકારો ખૂબ ફેલાઈ ગયો હોય તો CPRI ની પુસ્તિકા 75 ટકા રોગની તીવ્રતાએ થડ કાપણી કરવાનું કહે છે.

શું ટાળવું

• લાંબો સમય પાણી વગર રાખીને પછી ભારે પાણી ભરવું.
• ઠંડા, વાદળછાયા અને ભેજવાળા હવામાનમાં પિયત આપવું.
• મોડું યુરિયા. CPRI નોંધે છે કે વધુ પડતો નાઇટ્રોજન ન જોઈતા ખૂબ મોટા કંદ વધારે છે.
• થડ કાપણી પછી પાકને બહુ લાંબો સમય જમીનમાં રાખવો. CPRI નોંધે છે કે મોડી કાપણીવાળા પાકમાં બ્લેક સ્કર્ફ વધુ જોવા મળે છે.
• ભીની જમીનમાં ખોદકામ કરવું, જેને CPRI નરમ સડા સાથે જોડે છે.

Immunity ક્યાં કામ આવે છે

તમારી જાત, વાવણીની તારીખ, જમીનનો પ્રકાર, પિયતની રીત અને પાકનો ફોટો મોકલો, અમે આગળ શું તપાસવું તે સૂચવીશું: +91 99787 91167 (કૉલ અથવા WhatsApp) અથવા sales@gujaratbio.com.

સ્રોત

• ગુણવત્તાયુક્ત બીજ બટાટા ઉત્પાદનની ખેત પદ્ધતિઓ, Indian Farming 74(05), ICAR-CPRI
• બટાટા માટે પોષક તત્ત્વ અને પાણી વ્યવસ્થાપન, Indian Farming 74(05), ICAR-CPRI
• બટાટાનું કાપણી પછીનું વ્યવસ્થાપન, Indian Farming 74(05), ICAR-CPRI
• બીજ બટાટા ઉત્પાદનમાં રોગ વ્યવસ્થાપન, Indian Farming, ICAR-CPRI
• બટાટાના રોગો અને જીવાતો અને તેનું વ્યવસ્થાપન, ICAR-CPRI શિમલા
• FAO જમીન અને પાણી: પાકની માહિતી, બટાટા
• રાજસ્થાનના બિનપરંપરાગત વિસ્તારોમાં બટાટાની ખેતી, Indian Horticulture
• ઉત્તર ગુજરાતની પરિસ્થિતિમાં બટાટા પર પિયતની રીતો અને N તથા K ના હપ્તાની અસર, Agricultural Science Digest
• ડ્રિપ ફર્ટિગેશનથી નાઇટ્રોજનના સ્ત્રોત અને માત્રા પર બટાટાનો પ્રતિભાવ, SDAU આસેડા, Potato Journal 50(2)
• પંજાબમાં આબોહવાની વધઘટની બટાટા ઉત્પાદન પર અસર, Potato Journal 49(2)
• બટાટાના કંદની બીજી વૃદ્ધિ, NDSU Extension A1987
• લીલા બટાટા, NDSU Extension
• બટાટાની ખેતી, University of Minnesota Extension
• સ્પર્શ અને દેખાવથી જમીનના ભેજનો અંદાજ, University of Minnesota Extension
• બટાટાના બીજની ઊંડાઈ અને પાળાનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન, Ohio State University VegNet
• TNAU Agritech: બટાટા
• બનાસકાંઠા જિલ્લા માટે કૃષિ આકસ્મિક યોજના, ICAR

લેખક: ગફાર લૈયા, Gujarat Bio Organics ના સ્થાપક, 2006 થી ખેડૂતો સાથે કામ કરે છે. પરિણામ દરેક ખેતરમાં જમીન, હવામાન, પાક અને વ્યવસ્થા મુજબ જુદાં હોય છે. આ સાઇટ પર ખેડૂતોના અનુભવ તેમના પોતાના અહેવાલ છે, પરિણામનું વચન નથી.